रणभूमौ तदा रामः वीर्यशाली धनुषमुत्कृत्त्य, चतुर्भिः शरैश्चत्वारः हयान् व्यधुनोत्। तीक्ष्णैः शरैः तान् हयान् निहत्य, चन्द्रार्धधारेण शरेण सारथेः शिरः छित्त्वा, त्रिभिः शरैः तं राक्षसं वक्षसि विव्याध। स धनुषः, रथस्य, अश्वानां, सारथेश्च वियोगेन, भीमं लोहदण्डं गृहीत्वा, यः पर्वतशृङ्गवत् बभौ, सुवर्णपट्टैः भूषितः, सुरसेनान्युद्दारणाय आयुधमिव, रणभूमौ स्थितः। तस्मिन् दण्डे तीक्ष्णलोहकण्टकसंयुक्ते, रक्तमांसलेपिते, स्पर्शे वज्राशनिसमस्पर्शे, शत्रुदुर्गभेदनक्षमं तं दण्डं गृह्य, स दुषणः, निशाचरः, क्रूरकर्मा, राममभिद्रुत्य भीमवेगेन समुपाजगाम। तदा राघवः तस्याभिद्रवतः दुषणस्य भूषितबाहू द्वाभ्यामेव शराभ्यां छित्त्वा पातयामास। बाहुच्छेदेन स महास्वरो देहवान् रणभूमौ निपपात, लोहदण्डेन सह हस्तच्छेदितः, इन्द्रध्वज इव पुरतः पतितः। दुषणः द्वाभ्यां भुजाभ्यां विहीनः, महाकायः, भग्नदन्त इव महागजः भूमौ निपपात। तं दुषणं रणभूमौ निहतमवलोक्य, सर्वाणि भूतानि काकुत्स्थं प्रशशंसुः—"साधु साधु" इति। तस्मिन्क्षणे, त्रयः कोपसमाविष्टा सेनापतयः, मृत्युपाशेन बद्धा इव, संयुक्ता राममभिद्रवन्। महाकपालः, स्थूलाक्षः, प्रमाथी च महाबलः—महाकपालः तीक्ष्णशूलं समादत्त, स्थूलाक्षः पट्टिशमादत्त, प्रमाथी युद्धकुठारमादत्त; तान् समागतान् दृष्ट्वा राघवः तीक्ष्णैः शरैः प्रत्यगृह्णात्। स रामः, अप्रियान् अतिथीनिव, तीक्ष्णाग्रैः शरैः तान् प्रत्यगृह्णन्, रघुनन्दनः महाकपालस्य शिरः छित्त्वा पातयामास। अनन्तशरवृष्ट्या प्रमाथिं विदार्य, स्थूलाक्षस्य नेत्रयोः शरैः पूरयामास। पतितः स भूमौ महावृक्ष इव शाखाभिः छिन्नः; तत्क्षणात्क्रुद्धः रामः दुषणस्य पञ्चसहस्राणि अनुचरान् नाशयामास। पञ्चसहस्राणि निहत्य, तान् यमलोकं प्रापितवान्; दुषणस्य निधनं अनुचराणां च वधं श्रुत्वा, खरः क्रुद्धः सेनायाः महाबलान् आज्ञापयत्—"दुषणः रणभूमौ सह अनुचरैः निहतः।" "महासेनया सहितः, रामं नरमात्रं समरे विविधायुधैः हन्यताम्! सर्वे राक्षसाः तं हन्तु।" अजितः करवीराक्षः, कठोरः परुषः, कालकर्मुकः, हेममाली, महामाली, सर्पास्यः, रुधिराशनः च—एते द्वादश महाबलिनः सेनापतयः स्वस्वसेनया सहिताः राममभिद्रवन्, उत्तमशरान् सृजन्तः। तदा रामः, शरैः अग्निसमप्रभैः, सुवर्णहीरकभूषितैः, शेषं तं सैन्यमपि व्यधुनोत्। ते शराः सुवर्णपक्षाः धूमाग्निसमप्रभाः, राक्षसान् वज्रैः वृक्षानिव पातयन्तः बभूवुः। शतेन शराणां शतं राक्षसान्, सहस्रेण सहस्रं रणभूमौ रामः निहन्यत्। तेषां कवचानि भूषणानि भग्नानि, धनूंषि च छिन्नानि, रक्तलिप्ताः रजनिचराः भूमौ निपेतुः। भूमिः तैः पतितैः, मुक्तकेशैः, रक्तसिक्तैः, यज्ञवाट इव कुशैः आवृता बभूव। तदा स वनदेशः, निहतराक्षसैः पूरितः, अत्यन्तभीषणः, नरकसदृशः, मांसशोणितकर्दमः अभवत्। चतुर्दशसहस्राणि राक्षसानां घोरकर्मणां रामेणैव पदातिना निहतानि। तस्मिन्सर्वसेनायां केवलं खरः महारथः, त्रिशिरा राक्षसः, रामश्च रिपुघ्नः अवशिष्टाः। शेषाः सर्वे महाबलिनः, भीमरूपिणः, रणमध्ये रामेण लक्ष्मणाग्रेण निहताः। ततः खरः स्वबलं महाबलं रामेण निहतं दृष्ट्वा, महारथेण इन्द्र इव वज्रं प्रगृह्य, स्वर्णरथे राममभ्यगच्छत्। अथ वल्मीकिरामायणस्य पावनस्य अरण्यकाण्डस्य सप्तविंशतमः सर्गः प्रवर्तते। तदा खरः राममभिद्रवन्तं दृष्ट्वा, सेनापतिः त्रिशिरा नाम राक्षसः, तं प्रत्यूह्य राममिदं वचनमुवाच—"मां वीरं नियुक्त्वा त्वं साहसं त्यज; पश्य रामं महाबाहुं समरे पतितम्। सत्यं ते प्रतिजाने, आयुधमादाय, रामं राक्षसानां मध्ये मरणार्हं हनिष्यामि।" "समरे वा अहं तस्य मृत्युर्भविष्यामि, स वा मम; त्वं क्षणमेकं युद्धोत्साहं निवार्य, साक्षिणं भव। यदि रामो हन्यते, त्वं हृष्टः जनस्थानं प्रतियास्यसि; अथवा यदि अहं निहन्ये, त्वं रामेण युद्धं करिष्यसि।" एवं मृत्युकामेन त्रिशिरसा प्रेरितः खरः अनुमतिं दत्वा—"गच्छ युद्ध्य"—इति उक्त्वा, त्रिशिरा राममभ्यद्रवत्। त्रिशिरा, दिव्यरथे अश्वयुक्ते आसीनः, महाशैलत्रयं इव रामं समरे समभिद्रवत्। स मेघ इव शरवर्षाणि सृजन्, जलार्दनिनादं मृदंगसमनादं चकार। तमभ्यागतं त्रिशिरं राक्षसं दृष्ट्वा, रामः धनुः सज्जीकृत्य, तीक्ष्णशरान् चिक्षेप।