कृशाश्वस्य पुत्राः, प्रजापतेः कन्याभ्यः उत्पन्नाः, विविधरूपाः महाबलिनः तेजस्विनः विजयसंपादकाः च आसन्। जयायाः सुप्रभायाः च, हे दक्षकन्ये, शतं दिव्यास्त्राणि शस्त्राणि च अभवत्। जयायाः वरप्राप्त्या पञ्चाशत् पुत्राः, अपरिमितबलाः, असुरसेनानां विनाशाय उत्पन्नाः। सुप्रभा अपि पञ्चाशत् पुत्रान्, भीषणान् दुर्जय्यान् "मध्यान्" नाम्ना, महाबलिनः, सुलभान् न अभवत्। कुशिकपुत्रः एतानि सर्वाणि शस्त्राणि यथावत् जानाति, धर्मविद् च सन्, नूतनानि अपि शस्त्राणि निर्मातुं समर्थः। स धर्मज्ञः महात्मा ऋषिः, हे राघव, अतीतानागतं किमपि न अविदितम्। एवं शक्तिसंपन्नः, तेजस्वी, कीर्तिमान् विश्वामित्रः, हे नृपते, रामस्य गमनं विषये किंचित् संशयं न कर्तव्यम्। ऋषेः वचनं श्रुत्वा, रघुवंशश्रेष्ठः, मनः प्रशान्तः सन्, हर्षितः अभवत्; प्रसिद्धः राजा हृदयेन रामस्य कुशिकपुत्रसहितं गमनं अनुमोदितवान्। इदानीं वाल्मीकि-रामायणस्य बालकाण्डे द्वाविंशः सर्गः कथ्यते। वसिष्ठस्य वचनानन्तरं, राजा दशरथः स्वयम्, प्रसन्नमुखः, रामं लक्ष्मणं च आह्वयत्। मातुः, पितुः दशरथस्य, वसिष्ठस्य च, शुभकर्माणि प्राप्त्वा, पुण्याशिषः श्रुत्वा, रामः सज्जीकृतः। तदा दशरथः, अत्यन्तं हृष्टः, पुत्रं आलिङ्ग्य, शिरसि घ्राणं कृत्वा, कुशिकपुत्राय समर्पितवान्। तस्मिन्नेव क्षणे, कमलनयनः रामः विश्वामित्रसहितः गतः, सौम्यः, शून्यधूलिः वातः प्रववौ। दिव्यदुन्दुभीनां शब्देन सह, पुष्पवृष्टिः अभवत्; शङ्खदुन्दुभीनां घोषः अपि, महात्मा रामः प्रस्थितः। विश्वामित्रः अग्रे अगच्छत्, तस्य पश्चात् प्रसिद्धः रामः, शिरसि केशान् कर्त्त्रिककपाले बद्ध्वा, धनुः गृहीत्वा; सौमित्रिः तस्य अनुगामी। तौ, तूणीरधारिणौ धनुष्मन्तौ, दशदिशाः शोभयन्तौ, महात्मा विश्वामित्रं त्रिशिरः नागवत् अनुवर्तन्तौ। युवानौ, महाबलिनौ, अश्विनौ इव पितामहम् अनुवर्तन्तौ, तेजस्विनौ, निर्दोषरूपौ। दशरथस्य पुत्रौ, धनुः गृहीत्वा, शोभायुक्तौ, हस्तपट्टाभ्यां सुसज्जितौ, चापे तलवारे च उपस्थाप्य, कुशिकपुत्रं अनुवर्तन्तौ। रामः लक्ष्मणः च, युवानौ, शोभायुक्तौ, तेजस्विनौ, निर्दोषरूपौ, तं अनुवर्तन्तौ, दृश्यं शोभयन्तौ। स्थाणुं दुर्योज्यम् देवम् इव, अथवा पावकपुत्रौ इव, तौ युवानौ तस्य सह गतौ; अर्धयोजनं गत्वा, सरयूः दक्षिणतीरे आगच्छत्। विश्वामित्रः रामं सौम्यवाक्यैः उवाच—"जलं गृहाण, वत्स, यथा समयः न वियात्।" "मम मुखात् बलातिबलाख्यं मन्त्रसमूहं गृहाण; ताभ्याम् त्वं कदापि श्रान्तिं, ज्वरं, रूपपरिवर्तनं च न प्राप्स्यसि।" "न च भूतानि तव अतिक्रान्तुं शक्नुवन्ति, शयाने वा प्रमत्ते वा; भूमौ तव बाहुबलसमः कश्चित् न अस्ति।" "त्रिषु लोकेषु, हे राम, तव समः नास्ति; बलातिबलयोः जपने, हे राघव, पुत्र।" "हे निष्पाप, सौभाग्ये, दानशीलत्वे, बुद्धौ, प्रज्ञायाम्, उत्तरप्रत्युत्तरयोः, तव समः नास्ति।" "एतद्विज्ञानं प्राप्ते, कश्चित् तव समः न भवति; बलातिबलौ सर्वविद्यायाः मातरौ।" "हे नरश्रेष्ठ, बलातिबलयोः अध्ययनात्, तव क्षुधा तृष्णा च न बाधिष्यते, हे रघुनन्दन।" "एते द्वे विद्ये, हे रघुवंशानन्द, सर्वजनरक्षणाय गृहाण; अध्ययनात् भूमौ कीर्तिः वर्धते; तेजोयुक्ते, पितामहस्य कन्ये एव।" "हे ककुत्स्थवंशज, त्वमेव तस्याः पात्रम्; सर्वगुणाः तव संनिहिताः, न संशयः।" "एते तपसा संगृहीते, नानारूपे प्रकटिष्यन्ते;" ततः रामः, शुद्धः, प्रसन्नमुखः, जलं स्पृष्टवान्। सूर्यः, सहस्रकिरणः, शरद्रितुवत् प्रकाशमानः अभवत्; सर्वकार्याणि कुशिकपुत्राय समर्प्य, त्रीणि जनाः सरयूतीरे रात्रिं सुखेन निन्युः। दशरथस्य द्वौ पुत्रौ, तृणशय्यायाम्, अनुपयुक्ते शय्यायाम्, विश्राम्यन्तौ, कुशिकपुत्रस्य स्निग्धवाक्यैः सेव्यमानौ, सा रात्रिः साक्षात् सुखमिव आसीत्। इदानीं बालकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः श्रूयते। रात्र्याः समाप्तौ, महर्षिः विश्वामित्रः, पर्णशय्यायाम् शयानं ककुत्स्थं सम्बोधयत्। "हे राम, कौसल्यापुत्र, उत्तमसन्ततिसंपन्न, प्रभाते प्रायः प्रत्यूषः आगच्छति; उत्तिष्ठ, पुरुषसिंह, दिव्यं नित्यकर्म कर्तव्यम्।" ऋषेः उदारवचनं श्रुत्वा, द्वौ वीरौ राजकुमारौ स्नानं कृत्वा, जलं दत्त्वा, श्रेष्ठं जपं अकुर्वताम्। प्रातर्यज्ञं समाप्त्य, महाबलौ, हर्षपूर्णौ, विश्वामित्रं तपोधनं प्रणम्य, प्रस्थानाय सज्जौ अभवताम्। तौ महाबलिनौ प्रस्थितौ, दिव्यं त्रिस्रोतसं नदीं, सरयूः संगमे, दृष्टवन्तौ। तत्र तपोधनानां आश्रमं ददृशताम्, ये शुद्धात्मनः, सहस्रवर्षपर्यन्तं तपः कृतवन्तः। तं परमपावनम् आश्रमम् दृष्ट्वा, रघुपुत्रौ महतीं प्रीतिं प्राप्य, महात्मनं विश्वामित्रं प्रति वदताम्।