राक्षसाणां भीषणनिनादः, तेषां क्रूरकर्मणां करतालध्वनिसंयुक्तः, वनं समन्तात् प्रतिश्रूयते स्म। तत्र रामः प्राज्ञः पूर्वमेव आगतानां आपदां चिन्तनं कृत्वा, हितकामः लक्ष्मणं समुपादिशत्—"लक्ष्मण! वैदेहीं धनुषा बाणैः च सज्जीकृत्य, गिरिगुहां वृक्षसंवृतां दृढां शरणं प्रति गच्छ। अहं तान् स्वयमेव प्रतियास्यामि। मयि विवादं मा कुरु, मम वचनात् शीघ्रं गच्छ। त्वं वीर्यवान् बलवान् च, सर्वान् शत्रून् हन्तुं समर्थः; तथापि अहमेव रजनीचरान् सर्वान् नाशयितुम् इच्छामि।" रामस्य एवं सम्बोधितः लक्ष्मणः सीतया सह धनुषा बाणैः च समालक्ष्य, तां दृढां गुहां प्रविवेश। तदा रामः लक्ष्मणं गुहायां प्रविष्टं दृष्ट्वा, "एते आगच्छन्तु!" इति वदन्, कवचं परिधाय स्थितः। स तेन कवचेन शोभमानः तमसि ज्वलन इव बभौ। स वीरः धनुः संप्रगृह्य, महाबलान् बाणांश्च आदाय, धनुःशब्देन दिशः सम्पूरयन् तत्र स्थितः। तस्मिन्नेव समये देवाः, गन्धर्वाः, सिद्धाः, चारणाः च, युद्धदर्शनकाङ्क्षिणः समागच्छन्। ब्रह्मर्षिष्रेष्ठाः महर्षयः अपि धर्मकर्मसु प्रवृत्ताः, समवेत्य परस्परं समालोच्य, "गावः ब्राह्मणाः च सर्वे लोकाः च स्वस्ति भूयात्! राघवः रजनीचरान् पौलस्त्यान् च संग्रामे जयतु!" इति शंसन्तः, "यथा चक्रपाणिः असुरान् युद्धे विनाशयति, तथा रामः अपि राक्षसान् नाशयतु," इत्येवमेकैकं समालोक्य पुनः ऊचुः। "एकः रामः धर्मात्मा, चतुर्दशसहस्राणि राक्षसाः घोरकर्माणः, कथं भवेदयं संग्रामः?" इति चिन्तयन्तः, सर्वेभ्यः भीमवीर्येण रामं युद्धमूर्धनि स्थितं दृष्ट्वा, सर्वाणि भूतानि भयेन समाक्रान्तानि। स रामस्य रूपं, यः अक्लिष्टकर्मा, अतुलं बभूव; स कोपसमाविष्टः महात्मा रुद्रः इव ददृशे। यदा देवगन्धर्वचारणाः एवमुक्तवन्तः, तदा भीषणरवसमाकुलः, विकटचर्मवसनः, विविधायुधधारः, पताकाभिरलङ्कृतः राक्षसवृन्दः उत्पपात। रजनीचरसेना सर्वतोऽभितो व्यवस्थित्या, रणनिनादं कृत्वा, परस्परं प्रति समुपययौ। ते धनूंषि संप्रगृह्य, पुनः पुनः संप्रसार्य, जृम्भमाणाः, स्वरेण भेरीध्वनिना च आकाशं सम्पूरयन्तः, वनं समन्तात् निनादयन्तः, तेन शब्देन वन्यपशवः पलायिताः। ते शान्तप्रदेशं प्रति धावित्वा, पश्चादपि नावलोक्य, तं महावाहिनीं त्वरितवेगेन राममभिमुख्य प्रववृते। सा वाहिनी विविधायुधधारिणी, सागरसमा गम्भीरा, रामस्य पुरतः स्थितवती; रामः च युद्धकुशलः सर्वतः निरीक्षन् स्थितः। खरस्य सेना युद्धाय समुपस्थितां दृष्ट्वा, रामः धनुः सज्जीकृत्य, बाणान् च निष्कास्य, सर्वराक्षसानां विनाशाय महाक्रोधं समारोपयत्। स कोपसमाविष्टो दुरन्वयः युगान्ताग्निरिव बभौ। रामस्य तेजसा द्योतमानं दृष्ट्वा, वनदेवताः कम्पिताः; क्रुद्धस्य रामस्य रूपं तदा पिनाकपाणेः शिवस्य, दक्षयज्ञविनाशनसमये यथा, तथा बभूव। राक्षससेना धनुः, भूषणैः, रथैः, कवचैः च अग्निसमप्रभैः शोभमाना, सूर्ये उदिते मेघपटलमिव ददृशे। एवं सर्गे पञ्चविंशतितमे, वाल्मीकि-रामायणे, अरण्यकाण्डे, श्रोतव्यमस्ति। तत्र खरः स्वैः श्रेष्ठयोधैः सह आश्रमं प्राप्त्वा, क्रुद्धं धनुःसंयुक्तं रामं रिपुघ्नं ददर्श। तं धनुःसंयुक्तं दृष्ट्वा, खरः रुषितः स्वसारथिं रामाभिमुखं रथं नेतुमाज्ञापयत्। खरस्याज्ञया सारथिः त्वरितं रथं रामस्य, महाबाहोः, एकस्य धनुर्धरस्य समीपं प्रावर्तयत्। खरमागतम् आलोक्य, सर्वे रजनीचराः तस्य मन्त्रिणः च, महानिनादं कृत्वा तं परिवव्रुः। खरः स्वेन रथे रजनीचरमध्यस्थः, तारागणे कुजग्रह इव बभूव। ततः खरः सहस्रशः बाणैः रामं, अप्रतिमबलं, समभिद्रवत्, युद्धे च भीमस्वरेण निनदन्। ततः सर्वे रुषितरजनीचराः, दुर्जयधनुर्धरं रामं विविधायुधैः वर्षन्तः समभिद्रवन्त। राक्षसाः कोपसंयुक्ताः युद्धे रामं गदाभिः, शूलैः, तोमरैः, खड्गैः, परशुभिः च ताडयन्तः, मेघसमुच्चयवत् महाकायाः महाबलाः च, रथैः अश्वैः च काकुत्स्थमभिद्रवन्तः। रामवधकामुकाः ते गजैः पर्वतशिखरसदृशैः अग्रे गच्छन्तः, बाणवृष्टिं रामे समुत्सृज्य, समन्ततः राक्षसैः विकृतदर्शनैः परिवृतः रामः, इव पर्वतराजः जलदघनैः वर्षन्तः। यथा देवः उत्सवसमये गणैः परिवृतः, तथा राघवः यक्षगणैः प्रक्षिप्तानि आयुधानि प्राप्नुवन्, तान् बाणैः प्रतिजग्राह, इव समुद्रः नदीवेगानिव। तेन घोरास्त्रैः शरीरं पीड्यमानः अपि, न चचाल स वीर्यवान् रामः।