राघवः लक्ष्मणं प्राज्ञं समुपविश्य तस्यां विपिनभूमौ उवाच—“पश्य, रक्तधाराः कठोरनिनादैः सह निर्गच्छन्ति, गगने च मेघाः गर्दभशोणितवर्णाः विकृताः प्रतिनिवर्तन्ते। मम सर्वे बाणाः धूममण्डलैः आवृताः सुवर्णपीठाः च युद्धोत्सुकाः चञ्चलन्ति, हे लक्ष्मण, तद्विज्ञेयम्। विपिने पक्षिणः अपूर्वस्वरेषु कूजन्ति, नः पुरस्तात् श्रेयः नास्ति, जीवितस्य च सन्देहः जातः। नूनम् अतीव घोरः सङ्ग्रामः भविष्यति, अस्मिन्सन्देहे नास्ति; मम बाहुः पुनः पुनः स्पन्दमानः तदस्य पूर्वसूचना ददाति। किन्तु, वीर, यदा समीपं गच्छामः, तदा अस्माकं जयः शत्रूणां च पराजयः निश्चितः, यतः तव मुखं प्रकाशते निर्मलम्। ये युद्धाय प्रवर्तन्ते, लक्ष्मण, येषां मुखानि मलिनानि भवन्ति, तेषां आयुः समाप्त्याः सूचनां ददाति। राक्षसानां भीषणनादः, तेषां क्रूरकर्मणां नगाडीनां च घोषः श्रूयते। यः कल्याणमिच्छति, सः बुद्धिमान् भविष्यद्भयं पूर्वमेव चिन्त्य यथोचितं यत्नं करोति। अतः त्वं वैदेहीं धनुष्काण्डबाणैः सहितः गिरिगुहायां वृक्षगुह्यायां सुरक्षितायां शरणं गच्छ। अहमेव तान् प्रतियास्यामि, माम् अत्र विषये न विवादस्व। गच्छ पुत्र, यथा अहं आदेशयामि, विलम्बं मा कुरु। त्वं खलु वीर्यवान् बलवान् च, एतान् रिपून् हन्तुं समर्थः; किन्तु अहमेव एतान् रजनीचरान् सर्वान् नाशयितुम् इच्छामि। एवमुक्तः रामेण लक्ष्मणः सीतया सह धनुष्काण्डबाणम् आदाय गहनायां गुहायाम् आश्रयम् उपागच्छत्। यदा लक्ष्मणः सीतया सह गुहां प्रविष्टः, तदा रामः—‘आगच्छन्तु ते!’—इति वदन् कवचं परिधाय स्थितः। सः कवचेन भूषितः अग्निवत् दीप्तिमान् तमसि महाज्वलनः इव ददृशे। धनुः समुत्क्षिप्य महाबाणान् गृह्णन् सः वीरः तत्र स्थित्वा प्रत्यञ्चां घोषेण दिशः पूरयामास। तदा देवाः गन्धर्वैः सिद्धैः चारणैः सह, ते महात्मानः, संग्रामदर्शनकाङ्क्षिणः समागताः। ब्रह्मर्षिप्रवराः महर्षयः अपि संमिल्य धर्मशीलाः स्वयम् अन्योन्यं सम्बोध्य वदन्तः। ‘गोब्राह्मणानां लोकानां च कल्याणं भवतु! राघवः पॉलस्त्यान् रजनीचरान् संग्रामे जयतु!’ इति तैः उक्तम्। ‘यथा चक्रपाणिः सर्वान् असुरश्रेष्ठान् संग्रामे नाशयति’ इत्येवमपि अन्योन्यं निरीक्ष्य पुनः ऊचुः। ‘चतुर्दशसहस्राणि राक्षसानां घोरकर्मणाम्, एकश्च धर्मात्मा रामः—कथं भवेदयं संग्रामः?’ इति। रामं तेजसा दीप्तं युद्धाय समुपस्थितं दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि भयेन समाक्रान्तानि। रामस्य रूपं, यस्य कर्माणि न विश्राम्यन्ति, अनुपमं बभूव; सः कोपितस्य महात्मनः रुद्रस्य रूपमिव आसीत्। यदा देवाः गन्धर्वाश्च चारणाः च एवं वदन्ति स्म, तदा घोरचर्मवसनाः आयुधध्वजपाणयः भीषणनिनादाः राक्षससमूहः समुत्थितः। रजनीचराणां वाहिनी समन्तात् सङ्घटिता, युद्धनिनादैः घोषयन्ती, परस्परं समभ्यधावत्। ते धनूंषि संक्षिप्य पुनः पुनः व्यायम्य, विविधान् घोषान् चक्रुः, नगाडीनां च शब्दः व्यनदत्। तेषां राक्षसानां महास्वनः तत् विपिनं पूरयामास; तेन शब्देन भयभीता मृगाः पलायन्ते स्म। ते निर्जनेषु स्थलेषु पलायमानाः, अनुपश्यन्तः, तत्र स्थगिताः; सा महती वाहिनी वेगेन प्रवृत्ता राममभ्यधावत्। सा वाहिनी विविधानि शस्त्राणि धारयन्ती, सागरगम्भीरा, रामस्य पुरतः स्थित्वा, रामः च युद्धविशारदः सर्वतो दृष्टिं प्रसारयामास। सः खरस्य सेनां संग्रामाय आगच्छन्तीं दृष्ट्वा, दृढं धनुः संधाय बाणान् कोशात् समादत्त। सः सर्वराक्षसानां विनाशाय महत् क्रोधम् आह्वयन्, कोपेन दुर्दर्शः अभवत्, यथा कालाग्निः प्रज्वलितः। तम् अतिवीर्यं दीप्तमानं दृष्ट्वा वनदेवताः कम्पिताः; रामस्य रूपं क्रुद्धस्य तदा पिनाकपाणेः दक्षयज्ञविनाशाय उद्यतस्य शिवस्य सदृशम् आसीत्। तेषां रक्तवर्णधनुषाम्, भूषणरथकवचानां च तेजसा ज्वलतां, मांसभक्षकराक्षसानां सेना सूर्योदयसमये मेघसमूहमिव बभौ। श्रीमद् वाल्मीकि रामायणे अरण्यकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः श्रोतव्यः। खरः तु स्वैः प्रमुखैः सह सैन्यैः आश्रमं गत्वा रामं दृष्ट्वा, कोपसमायुक्तं धनुष्काण्डे स्थितं रिपुघ्नम्। तम् एवम् उद्यतधनुष्काण्डं दृष्ट्वा खरः रुष्टः स्वसारथिं रामस्याभिमुखम् अनीय योजयामास। खरस्याज्ञया सारथिः अश्वान् त्वरया यत्र रामः महाबाहुः एकः धनुः प्रगृह्य स्थितः तत्र अनयत्। तम् अभिमुखं गच्छन्तं दृष्ट्वा सर्वे रजनीचराः तस्य मन्त्रिणः परितः समन्तात् महाशब्दं कृत्वा पर्यवारयन्। खरः तु रथस्थः रजनीचरमध्यगः तेषां मध्ये रक्तग्रहः तारा-मध्ये यथा बभौ। ततः खरः सहस्रशः बाणैः रामं अप्रतिरथं समरे तीव्रं निनादं चक्रे। तदा सर्वे कोपसंयुक्ताः रजनीचराः अप्रधृष्यं भीमधन्वानं रामं विविधानि शस्त्राणि वर्षन्तः समन्तात् समभ्यधावन्।