यदा खरः पराक्रमे महाबलः तस्य आश्रमस्य प्रति गतवान्, तदा रामः सौमित्रिणा सह तानि तानि भयावहानि निमित्तानि पुनः अपश्यत्। तानि घोराणि दुःस्वप्नानि द्रष्ट्वा, रामः जनानां कल्याणाय चिन्तया संविग्नः, लक्ष्मणं वाक्यम् इदं उवाच— “पश्य, महाबाहो, एतानि महानि विनाशकारिणि निमित्तानि, येन सर्वराक्षसानां विनाशः सन्निकृष्टः। रक्तनद्यः कटुकनिनादैः सञ्जन्यमानाः प्रवहन्ति; गगने मेघाः गर्दभ-रक्तवर्णाः विकृताः, प्रतिनिवर्तन्ते। मम सर्वे बाणाः धूममण्डलैः परिवेष्टिताः, सुवर्णपीठाः च, युद्धोत्सुकाः सन्तः स्फुरन्ति, प्राज्ञ। वनस्थायिनः पक्षिणः अपि विकृतैः स्वरैः कूजन्ति; नः श्रेयः न दृश्यते, जीवितस्य अपि सन्देहः वर्तते। नूनम् अतीव घोरः संग्रामः भविष्यति, अस्य विषये न संशयः; मम बाहुः पुनः पुनः स्फुरन् तद् सूचयति। किन्तु, वीर, यदा वयं समागच्छामः, तदा नः विजयः निश्चितः, शत्रूणां च पराजयः; यतः तव मुखम् उज्ज्वलम् प्रकाशते। ये संग्रामाय प्रवर्तन्ते, लक्ष्मण, येषां मुखम् प्रभां विलोपयति, तेषां आयुः समाप्त्यां समीपस्थं सूचयति। राक्षसानां भीषणः रवः श्रूयते, तेषां घोरकर्मणां दुन्दुभिनादश्च। यः शुभकामः, सः यथाकालं प्रबन्धः कर्तव्यः; बुद्धिमान् सन् आपदां पूर्वमेव चिन्तयेत्। तस्मात् त्वं वैदेहीं धनुषा बाणैश्च समालभ्य, गिरौ गुहायां वृक्षगहनायाम् अभयस्थानम् अन्विष्य, शरणं गच्छ। अहं तान् स्वयम् प्रतियातुम् इच्छामि; त्वं मम वाक्ये न विवादय; गच्छ पुत्र, यथाज्ञप्तम्, विलम्बं मा कुरु। त्वं वीर्यवान् महाबलश्च, शत्रून् हन्तुम् समर्थः; अहम् तु सर्वान् रजनीचरान् स्वयमेव नाशयितुम् इच्छामि।” एवमुक्तः रामेण, लक्ष्मणः सीतया सह शरान् धनुः च आदाय, गुहायाम् आश्रयं प्रपेदे। यदा लक्ष्मणः सीतया सह गुहायाम् प्रविष्टः, तदा रामः—“इदानीं ते आगच्छन्तु”—इति कृत्वा, कवचम् आसज्य स्थितवान्। तेन कवचेन शोभितः, अग्निवद् दीप्तिमान् रामः तमसि महाज्वालोऽग्निरिव प्राकाशत। धनुः उत्थाप्य, महाबाणांश्च गृहीत्वा, वीरः सः तत्र स्थित्वा, धनुषः ज्यानिः शब्देन दिशः पूरयामास। तस्मिन्नेव समये देवा गन्धर्वाः सिद्धाः चारणाश्च महात्मानः युद्धदर्शनकाङ्क्षिणः संप्रत्यागच्छन्। महर्षिष्रेष्ठाः ब्राह्मर्षयः अपि समागत्य, परस्परं धर्मयुक्तं संवादं चक्रुः—“स्वस्ति गवां ब्राह्मणानां च सर्वेषां लोकानां च; राघवः संग्रामे पौलस्त्यान् रजनीचरान् जयतु। यथा चक्रपाणिः सर्वान् असुरश्रेष्ठान् विनाशयति, एवं”—इति परस्परं निरीक्ष्य पुनरूचुः। “चतुर्दशसहस्राणि राक्षसानां घोरकर्मणाम्, एकश्च धर्मात्मा रामः—कथं भवेदयं संग्रामः?” इति। तदा रामं तेजसा दीप्तं युद्धस्य अग्रे स्थितं दृष्ट्वा, सर्वाणि भूतानि भयेन सम्पर्यपद्यन्। अनिश्रान्तकर्मणः रामस्य रूपम् अतुल्यम् अभवत्; सः कोपितस्य महात्मनः रुद्रस्य इव प्रादुर्भावः आसीत्। यदा देवा गन्धर्वाश्चारणाश्च एवं सम्भाषमाणा आसन्, तदा भीमस्वनाः घोरचर्माम्बरधारिणः शस्त्रपताकाधारिणश्च राक्षससमूहः उत्पपात। रजनीचराणां सेनायाः व्यूहः सर्वतः समवेत्य, वीराणां घोषैः शब्दयन्तः, परस्परं समुपजग्मुः। ते धनूंषि सन्दधाना, पुनः पुनः व्यायम्य, उच्चैः शब्दं कुर्वन्तः, दुन्दुभीन् अपि ताडयन्तः, तेषां शब्दः वनं पूरयामास। तस्मिन्नेव घोरनिनादेन तद्वनं सम्पूर्णम् अभवत्; तेन शब्देन भीता मृगाः पलायित्वा शान्तदेशं प्रति अगच्छन्, न च पृष्ठतः अपि अपश्यन्। सा महती सेना, वेगेन नद्याः प्रवाह इव, रामं प्रति अभ्यधावत्। सा सेना विविधशस्त्रधारिणी, सागरसमा, रामस्य पुरतः स्थित्वा, रामः युद्धविशारदः सर्वतः निरीक्ष्य, खरस्य सैन्यम् अभ्यागतम् अपश्यत्। तदा सः धनुः सन्दधत्, बाणान् च कोशात् निष्कास्य, सर्वराक्षसानां विनाशाय तीव्रं रोषं समाह्वयत्; क्रुद्धः सः दुरन्वीक्ष्यः बभूव, यथा युगान्ते प्रज्वलितः अग्निः। तं दीप्तिमन्तं दृष्ट्वा, वनदेवताः कम्पिताः; क्रुद्धस्य रामस्य रूपम् तदा पिनाकपाणेः दक्षयज्ञविनाशाय समुत्थितस्य शिवस्य इव बभौ। तैः धनुष्मद्भिः, भूषणैः, रथैः, कवचैश्च अग्निसदृशैः, मांसभक्षकराक्षसानां सेना, सूर्यस्तमने घनपटलमिव, बभासे। अत्रैव पञ्चविंशः सर्गः श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना अरण्यकाण्डे श्रोतव्यः। ततः खरः प्रमुखैः सैनिकैः सह आश्रमं समुपेत्य, रामं क्रुद्धं धनुष्पाणिं रिपुसूदनं ददर्श। तं सन्दधतं धनुः उत्तानम् अपश्यन्, खरः घोरनिनादं कृत्वा सारथिं रामं प्रति रथं प्रेषयितुम् आज्ञापयत्। खरस्य आज्ञया सारथिः अश्वान् प्रोत्साह्य, यत्र रामः महाबाहुः एकाकी धनुष्पाणिः स्थितः, तत्र नयामास। तम् अभिसरन्तं दृष्ट्वा, सर्वे रजनीचराः, तस्य मन्त्रिणः, तम् परितः परिवृत्य, महानादं चक्रुः।