शृणुत, आरण्यकाण्डस्य चतुर्विंशः सर्गः समाप्तः। अथ आरभ्यते रमणीयः कथा-प्रवाहः— यदा बलवान् खरः तपोवनं प्रति प्रस्थितवान्, तदा रामः सौमित्रिणा सह तत्रैव तान्येव भीषणानि अपशकुनानि पुनः अपश्यत्। तानि घोराणि दारुणानि च अपशकुनानि दृष्ट्वा, रामः जनस्य कल्याणाय अत्यन्तं चिन्तितः, लक्ष्मणं प्रति इदं वचनम् उवाच— “पश्य, महाबाहो, महान् विनाशकः अपशकुनवर्गः उत्पन्नः, येन सर्वेषां राक्षसानां विनाशः भविष्यति। रक्तस्रोतांसि भीमस्वनानि सन्ति, आकाशे वारिदाः खररक्तवर्णाः प्रतिनिवर्तन्ते। मम सर्वे बाणाः धूमवलयिताः सुवर्णपीठाः च युद्धोत्सुकाः सन्ति, विचेष्टन्ते। वनचराः पक्षिणः अपूर्वस्वरेण कूजन्ति, नः सम्मुखे न सुरक्षा, जीवनस्य अपि संदेहः। नूनं महद् युद्धम् भविष्यति—न संशयः; मम बाहुः पुनः पुनः स्पन्दमानः तद्वदति। किन्तु, वीर, यदा समीपं गच्छामः, विजयोऽस्माकं, रिपूणां पराजयश्च निःसंशयम्; तव मुखं प्रज्वलति, प्रफुल्लं च दृश्यते। ये युद्धाय प्रवर्तन्ते, लक्ष्मण, यदि तेषां मुखं नीरसं भवति, तेषां प्राणानां समापनं सूच्यते। भीषणः शब्दः राक्षसानां नर्दनात्, पापकर्मणां तेषां मृदंगध्वनिश्च श्रूयते। यो हितमिच्छति, स बुद्धिमान् भवेत्, आगामिनः आपदः पूर्वमेव चिन्तयेत्। अतः त्वं वैदेहीं धनुषा बाणैश्च सज्जीकृत्य, गहनतरुश्चित्रे गिरीन्द्रकुहरे दृढे च आश्रयम् अन्विष्य गच्छ। अहं तान् स्वयमेव प्रतिरोधयितुम् इच्छामि, त्वं मम वचनं न विप्रतिपद्यस्व, शीघ्रं गच्छ। त्वं वीर्यशाली, शत्रून् हन्तुं समर्थः; किन्तु अहं सर्वान् रात्रिचरान् स्वयमेव नाशयितुम् इच्छामि।” रामस्य एवं उक्त्वा, लक्ष्मणः सीतया सह धनुषः बाणांश्च आदाय दृढे गुहायाम् आश्रयम् अगच्छत्। तदा लक्ष्मणः सीतया सह गुहां प्रविष्टः सन्, रामः “इदानीं ते आगच्छन्तु!” इति वदन्, कवचं परिधाय स्थितवान्। सः तेजसा दीप्तः कवचेन भूषितः, तमसि महाज्वालावान् अग्निवत् रामः प्रतीतः। धनुः उन्नम्य, महाबलवान् रामः बाणान् आदाय, दिशः धनुषः स्वरैः पूरयन् तत्र स्थितवान्। तस्मिन् काले, देवाः, गन्धर्वाः, सिद्धाः, चारणाश्च महात्मानः युद्धदर्शनकाङ्क्षया समागताः। ब्रह्मर्षिप्रधानाः महर्षयः अपि तत्र समागत्य, धर्मकर्मसु प्रवृत्ताः, अन्योन्यं संवादम् अकुर्वन्—“गावः, ब्राह्मणाः, सर्वे लोकाः च कुशलिनः स्युः! राघवः युद्धे पौलस्त्यान् रात्रिचरान् विजेतुं अर्हति!” इति। “यथा चक्रधरः सर्वान् श्रेष्ठान् असुरान् युद्धे विनाशयति,” इत्युक्त्वा, पुनः अन्योन्यं पश्यन्तः अवदन्—“चतुर्दश सहस्राणि राक्षसाः घोरकर्माणः, एकश्च धर्मात्मा रामः—कथं युद्धम् भविष्यति?” रामं तेजसा दीप्तम् अग्रे युद्धाय स्थितम् दृष्ट्वा, सर्वाणि भूतानि भयेन समाक्रान्तानि। तस्य रामस्य, अव्याहतकर्मणः, रूपम् अतुलनीयम् अभवत्; सः क्रुद्धस्य महात्मनः रुद्रस्य इव प्रकाशः आसीत्। यदा देवाः, गन्धर्वाः, चारणाश्च एवं वदन्तः स्थिताः, तदा भीमस्वनः घोरचर्मवसनः आयुधध्वजधारिणः राक्षसवृन्दः उत्पन्नः। रात्रिचराणां सेना सर्वतः संयता, युद्धनिनादं कृत्वा, परस्परं प्रति अग्रसरा। ते धनुषः पुनः पुनः आकृष्य, विविधानि आयुधानि धारयन्तः, मुखान्यपि विवृण्वन्तः, तेषां घोषः दुन्दुभीनां च शब्दः आकाशं पूरयामास। तेषां राक्षसानां निनादेन तद् वनम् आकुलम् अभवत्; तस्माद् शब्दात् व्याघ्रादयः मृगाः भयेन पलायिताः। ते निःशब्ददेशं प्रति अनवलोक्य धावन्तः, सा च महती सेना वेगेन रामम् अभिमुखी अभवत्। सा सेना, विविधायुधधारिणी, सागरसमगम्भीरा, रामस्य पुरतः स्थित्वा, रामः च युद्धविशारदः सर्वतः दृष्टिं प्रसार्य तिष्ठति। खरस्य सेना समागच्छन्ती युद्धाय दृष्ट्वा, रामः दृढधनुः सज्जीकृत्य, बाणान् तूण्यात् आकृष्य, सर्वेषां राक्षसानां विनाशाय तीव्रं कोपं समाह्वयत्। कोपेन दुरासदः सः, युगान्ताग्निवत् प्रज्वलितः अभवत्। तेन तेजसा दीप्तम् रामम् दृष्ट्वा, वनदेवताः कम्पिताः; क्रुद्धस्य रामस्य रूपम् तदा पिनाकधारिणः शिवस्य दक्षयज्ञविनाशाय प्रवृत्तस्य इव अभवत्। तेषां राक्षसानां सेना धनुषाम्, भूषणानां, रथानां, कवचानां च ज्वलनदीप्त्या सूर्यस्य उदयकाले मेघसमूहवत् अभवत्। अथ पञ्चविंशः सर्गः आरभ्यते— खरः, प्रमुखैः सेनापतिभिः सह, तपोवनम् आगत्य, रामं कोपसमायुक्तं धनुष्पाणिं रिपुहन्तारम् अपश्यत्। तम् धनुः सज्जीकृत्य उत्तोल्य स्थितम् दृष्ट्वा, खरः गर्जितम् कृत्वा स्वसारथये रामस्य समीपं रथेन गन्तुम् आज्ञापयत्। खरस्य आज्ञया सारथिः अश्वान् त्वरयन्, महाबाहुं रामम् एकाकिनं धनुष्पाणिं यत्र स्थितम्, तत्र प्रावर्तत। एवं सर्गयोः कथा समाप्ता।