तस्य खरस्य ललाटे दुःखमुत्पन्नम्, तथापि स महान्, तेषां रोमाञ्चकारिणां महद्भूतानां दृष्ट्वा, मोहात् न निवर्तितुम् इच्छति। ततः खरः हसन् सर्वान् राक्षसान् उवाच—“एते महान्तः भीषणाश्चोमेनाः समुत्पन्नाः।” स स्वबलं स्मरन्, बलवान् दुर्बलान् च तुल्यं मन्यते, “अहम् एतान् भूतान् न चिन्तयामि; यदि इच्छामि, तु तीक्ष्णैः बाणैः तारां दिवः अपि पातयेत्। को राघवः, को लक्ष्मणः—एतयोः अहं मृत्युं क्रुद्धः, धर्मतः, अवश्यं दास्यामि। तीक्ष्णैः बाणैः तौ न हत्वा, अहं निवर्तितुं न शक्नोमि; राघव-लक्ष्मणयोः विनाशः एव मम प्रयोजनम्। इदं सर्वं यथार्थं भवतः पुरतः दृश्यते; अहं मिथ्या न वदामि। यदि क्रुद्धः, इन्द्रं अपि मदोन्मत्तेन ऐरावतस्थेन हन्यां, किं तौ नरौ? यः युद्धे वज्रधरः, स अपि मया हन्येत—ततः तयोः किं? तस्य गर्जनं श्रुत्वा, राक्षससेना महती, मृत्युपाशबद्धा अपि, अतुलं हर्षं प्राप। तत्र महात्मानः युद्धदर्शनकाङ्क्षिणः समागम्य स्थिताः। ऋषयः, देवाः, गन्धर्वाः, सिद्धाः, चारणाः च, तत्र एकत्र समागम्य, धर्मात्मनं चर्चयन्ति। तत्र वदन्ति—“गावः ब्राह्मणाः च, लोकपूजिताः च, सर्वे सुखिनः सन्तु। राघवः युद्धे पौलस्त्यान् रात्रिचरान् जयतु। विष्णुः चक्रपाणिः यथा अग्र्य-असुरान् विनाशयामास, तथा स राघवः अपि जयतु।” एवं बहुधा परमर्षयः उक्तवन्तः। तदानीं देवाः, उत्सुकाः, विमानस्थाः, राक्षससेनां दृष्ट्वा, तेषां प्राणशक्तिः क्षीणा इव। ततः खरः, श्येनसमः, शीघ्रं सेनाग्रतः रथेन निर्जगाम। तस्य पार्श्वे पृथुग्रीवः, यज्ञशत्रुः, विहंगमः, दुर्जयः, करवीराक्षः, परुषः, कालकर्मुकः, हेममाली, महामाली, सर्पास्यः, रुधिराशनः—एते द्वादश बलिनः। दूषणस्य पश्चात् सेनायाः, महाकपालः, स्थूलाक्षः, प्रमाथः, त्रिशिराः—एते चत्वारः। सा सेना, तीव्रगति, युद्धे उत्सुकाः, भीषणा, राक्षसवीरैः युक्ता, राघव-लक्ष्मणयोः पुरतः सौर्य-चन्द्रयोः, मण्डलितग्रहैः इव, अभिप्रेत्य स्थिताः। इदानीं चतुर्विंशः सर्गः आरभ्यते। श्रीमद् वाल्मीकि रामायणे अरण्यकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः समाप्तः। यदा खरः महावीर्यः आश्रमं प्रति निर्गतः, तदा रामः लक्ष्मणेन सह, तानि एव भयानकानि भूतानि दृष्टवान्। तानि भीषणानि दारुणानि भूतानि दृष्ट्वा, रामः जनस्य कल्याणाय विषण्णः, लक्ष्मणं इदं उवाच—“पश्य, महाबाहो, एतानि महानि, विनाशकारिणि भूतानि, राक्षसानां सर्वनाशाय समुत्पन्नानि। रक्तधाराः, तीव्रघोषयुक्ताः, प्रवहन्ति; गगने मेघाः वृषण-रक्तवर्णाः, विकटाः, प्रतिनिवर्तन्ति। मम सर्वे बाणाः, धूमवेष्टिताः, सुवर्णपृष्ठाः, युद्धोत्सुकाः, विचलन्ति, विवेकिन्। वनवासिनः पक्षिणः विचित्रं कूजन्ति; आग्रतः न सुरक्षा, जीविते अपि सन्देहः। महान् युद्धः निश्चितः—मम बाहुः पुनः पुनः कम्पमानः, तद् सूचयति। किन्तु, वीर, समीपगमनात्, विजयः अस्माकं, शत्रोः पराजयः निश्चितः; तव मुखं प्रकाशमानं दीप्तं च। युद्धाय इच्छन्ति ये, तेषां यदा मुखं दीप्तिहीनम्, तदा तेषां आयुः क्षीणम् इति लक्षणम्। राक्षसाणां घोरः गर्जनः, तेषां दुष्कृत्यकृतां, नगाडीनां घोषः श्रूयते। यः शुभं इच्छति, स आगामि संकटं चिन्तयित्वा, कार्यं पूर्वमेव आरभेत्। अतः त्वं वैदेहीं धनुषा बाणैः च सज्जीकृत्य, गिरेः गुहायां, दृढे वृक्षसंकटे, आश्रयम् उपयाच। अहं तान् स्वयं प्रतिषेधितुम् इच्छामि; त्वं मम वचनं शृणु, विलम्बं मा कुरु। त्वं वीरः, बलवान्, शत्रून् हन्तुम् समर्थः; किन्तु अहं रात्रिचरान् सर्वान् स्वयं नाशितुम् इच्छामि। रामस्य वचनम् श्रुत्वा, लक्ष्मणः सीतया सह, धनुः बाणैः च गृहीत्वा, गुहायां प्रविष्टः। गहायां प्रवेशे, रामः, 'इदानीं आगच्छन्तु!' इति उक्त्वा, कवचं धारयामास। तेन कवचेन शोभितः, अग्निसदृशः, तमसि रामः महाज्वालाग्निरिव प्रकटः। धनुः उत्तोल्य, महाबाणान् गृहीत्वा, वीरः तत्र स्थितः, धनुषः टंकारेण दिशः पूरयन्। तदा देवाः, गन्धर्वाः, सिद्धाः, चारणाः, महात्मानः, युद्धदर्शनाय समागम्य स्थिताः। ब्रह्मर्षिष्रेष्ठाः महर्षयः अपि तत्र समागताः, धर्मकृत्येषु चर्चयन्तः। तत्र पुनः वदन्ति—“गावः, ब्राह्मणाः, सर्वे लोकाः सुखिनः सन्तु। राघवः युद्धे पौलस्त्यान् रात्रिचरान् जयतु। यथा चक्रपाणिः अग्र्य-असुरान् युद्धे विनाशयामास, तथा राघवः अपि जयतु।” इत्येवम्, परस्परं दृष्ट्वा, पुनः पुनः उक्तवन्तः। चतुर्दशसहस्राणि राक्षसाः, दुष्कृत्यकृतः, रामः एकः धर्मात्मा—कथं तद् युद्धम् भविष्यति? एवं तत्र महद् युद्धाय, देवर्षिगन्धर्वसिद्धचारणाः, राक्षससेनां दृष्ट्वा, रामस्य जयाय, शुभकामनाः कृत्वा, समवेताः।