तत्र तेषु क्षणेषु, गृध्रपक्षिणः 'चीची' 'कूची' शब्दैः विलपन्तः अभवत्; भयङ्कराः उल्काः निनदन्त्यः भूमौ पतिताः। पृथिवी च पर्वतैः वनैः उपवनेषु सह कम्पितवती, यदा खरः प्राज्ञः रथात् गर्जितवान्। तस्य वामभुजः कम्पितः, स्वरः क्लिन्नः, नेत्रयोः अश्रूणि आवृत्तानि, सर्वतः निरीक्ष्य। ललाटे पीडा उत्पन्ना, तथापि सः मोहात् न निवृत्तः, तानि महान्ति रोमाञ्चनानि निमित्तानि दृष्ट्वा। ततः खरः हसन् सर्वान् राक्षसान् उवाच—"एते महान्तः भयङ्कराः निमित्तानि उत्पन्नानि।" "अहं तेषां विषये न चिन्तयामि; बलात् बलिनं दुर्बलं च समं मन्ये। तारागणानपि तीक्ष्णैः बाणैः आकाशात् अपाकर्षयितुं शक्न्यामि।" "क्रुद्धः अहं तं राघवम्, स्वबलदर्पेण युक्तं, तस्य च भ्रातृं लक्ष्मणं, मृत्युम् उपनयिष्यामि यथानियमम्।" "तीक्ष्णैः बाणैः तौ न हत्वा निवर्तितुं न शक्यं; रामलक्ष्मणयोः विनाशः मम अभिप्रायः।" "एषः सर्वः स्पष्टः भवतः पुरतः; न मिथ्या वदामि। क्रुद्धः अपि अहं सुरेन्द्रम् अपि, मदोन्मत्तेन ऐरावतः रथेन यान्तम्, हन्तुं शक्न्यामि।" "युद्धे वज्रधरः अपि मया हन्तुं शक्यः—तौ द्वौ नरौ किं पुनः?" तस्य गर्जनं श्रुत्वा, महती राक्षससेना मृत्युपाशबद्धा अपि अतुलं हर्षं प्राप, महात्मनः युद्धदर्शनकाङ्क्षिणः समाययुः। तत्र ऋषयः, देवाः, गन्धर्वाः, सिद्धाः, चारणाः च मिलित्वा, धर्मात्मनं विषये संवादं अकुर्वन्। "गोब्राह्मणानां, लोकपूज्येषु च, कल्याणं भवतु। राघवः युद्धे पौलस्त्यान् निशाचरान् विजयी भवतु।" "यथा विष्णुः चक्रपाणिः सर्वान् श्रेष्ठान् असुरान् विनष्टवान्, तथैव सः।" इति, तैः परमर्षिभिः बहुधा उक्तम्। देवाः, उत्सुकाः, विमानैः स्थित्वा, मृत्युप्रायां राक्षससेनां निरीक्षन्ते। ततः खरः, श्येनस्य वेगेन, सेना अग्रे शीघ्रं रथेन निर्गतः; पृथुग्रीवः, यज्ञशत्रुः, विहङ्गमः, दुर्जयः, करवीराक्षः, परुषः, कालकर्मुकः, हेममाली, महामाली, सर्पास्यः, रुधिराशनः—एते द्वादश वीराः खरस्य पार्श्वे अग्रे गताः। महाकपालः, स्थूलाक्षः, प्रमाथः, त्रिशिराः—एते चत्वारः दूषणस्य पृष्ठे सेनायाः अन्वयुः। सा सेना, तीव्रवेगिनी, युद्धोत्सुकाः, राक्षसवीरैः युक्ता, तौ राजकुमारौ सूर्यचन्द्रमसाविव मालिनैः ग्रहैः उपगता। इदानीं चतुर्विंशः सर्गः आरभ्यते। एषः चतुर्विंशः सर्गः श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे अरण्यकाण्डे समाप्तः। यदा खरः बलसम्पन्नः आश्रमं प्रति निर्गतः, तदा रामः भ्रातृसहितः तानि एव निमित्तानि अपश्यत्। तानि भयङ्कराणि निमित्तानि दृष्ट्वा, रामः जनहिताय चिन्तितः, लक्ष्मणं प्रति इदं उवाच—"पश्य, महाबाहो, एतानि महान्ति विनाशकारिणि निमित्तानि सर्वेषां राक्षसानां विनाशाय उत्पन्नानि।" "रुधिरनदीः, कठोरशब्दयुक्ताः, प्रवहन्ति; आकाशे मेघाः वव्रुः, खररुधिरवर्णाः, विषमाः।" "मम सर्वे बाणाः धूममण्डिताः सुवर्णपीठाः, युद्धोत्सुकाः, चलन्ति, विवेकिन्।" "वनचराः पक्षिणः विचित्रैः शब्दैः कूजन्ति; अग्रे सुरक्षा नास्ति, जीविते अपि संशयः।" "महान् युद्धः निश्चितः; मम बाहुः पुनः पुनः कम्पितः तद् सूचयति।" "परन्तु, वीर, समीपं गच्छन्तः विजयो अस्माकं, पराजयः शत्रोः निश्चितः; तव मुखं दीप्तं, शुभं।" "युद्धे यः जीवितान्तिकः, तस्य मुखस्य कान्तिः नश्यति, लक्ष्मण।" "राक्षसाः निनदन्ति, तेषां क्रूरकर्मणां ढक्कान् नादयन्ति।" "यः शुभकामः, सः आगमनस्य पूर्वं विवेकी, आपदां पूर्वदृष्ट्या यत्नं कुर्यात्।" "अतः, वैदेहीं गृहीत्वा धनुष्बाणैः सुसज्जः, पर्वते गुहायां, सुरक्षितायां, वृक्षसमृद्धायां शरणं गच्छ।" "अहं तान् स्वयम् प्रतिरोधितुम् इच्छामि; मत्संवादं मा कुरु। गच्छ, पुत्र, यथा आज्ञापयामि—विलम्बं मा कुरु।" "त्वं वीरः, बलवान्, शत्रून् हन्तुं समर्थः; परन्तु अहं सर्वान् निशाचरान् स्वयम् विनष्टुम् इच्छामि।" एवं रामेण उक्तः लक्ष्मणः सीतया सह बाणान् धनुः च गृहीत्वा सुरक्षितां गुहां प्रविष्टः। यदा लक्ष्मणः सीतया गुहायां प्रविष्टः, तदा रामः 'इदानीं आगच्छन्तु!' इति उक्त्वा कवचं परिधाय। तेन तेजसा दीप्तेन कवचेन रामः तमसि महान् ज्वलितः अग्निः इव अभवत्। धनुः उत्तोल्य महाबाणान् गृहीत्वा, वीरः तत्र स्थितः, धनुष्ज्याशब्दैः दिशः पूरयन्। तदा देवाः, गन्धर्वाः, सिद्धाः, चारणाः च, महात्मानः, युद्धदर्शनकाङ्क्षिणः समाययुः। महर्षयः, ब्रह्मर्षिष्रेष्ठाः, धर्मात्मनः, मिलित्वा, परस्परं संवादं अकुर्वन्।