तस्मिन्नेव क्षणे वृक्षाः पुष्पफलरहिताः अभवन्, रक्तमेघसङ्काशः रजः अपि वायोः विना उद्विग्नः प्रववौ। तत्र शारिकाः 'चीची' 'कूची' इति शब्दैः क्रोशन्त्यः अभवन्; भीषणाः उल्काः निनदन्त्यः पतिताः। पृथिव्यां च, गिरिभिः वनैः उपवनैः सहितया कम्पः अभवत्, यदा खरः प्राज्ञः स्वस्य रथात् भीमं नादं ननाद। तस्य वामभुजः स्पन्दितः, वाणी च कम्पिता, नेत्रयोः अश्रूणि आपूर्यन्त, सर्वतः निरीक्षन्तस्य। ललाटे वेदना उत्पन्ना, सः तु तानि महान्ति रोमाञ्चजनकानि निमित्तानि दृष्ट्वा न भ्रमात् निवृत्तः। अथ खरः हसन् सर्वान् राक्षसान् उवाच—“एतानि महानि भीमानि च निमित्तानि उत्पन्नानि।” सः अवदत्—“अहं तेषु न चिन्तां करोमि; आत्मबलात् बलवान् दुर्बलश्च मम तुल्यः। शरैः तीक्ष्णैः आकाशात् तारामपि अपाकर्षयेयम्। क्रुद्धः सन् अहं तं बलदर्पितं राघवं लक्ष्मणं च मृत्युम् उपनयिष्यामि, यथानियमम्। तीक्ष्णैः शरैः तौ न हत्वा न निवर्तितुम् शक्नोमि; रामलक्ष्मणयोः विनाशः एव मम संकल्पः। एषः स्पष्टम् इति भवद्भ्यः, न मृषा वदामि। क्रुद्धः अपि अहम् इन्द्रं मदमत्तैरावतारूढं अपि निहन्यां। वज्रधारिणं युद्धे हन्यां चेत्, किम् पुनः ताभ्यां नराभ्याम्?” खरस्य निनादं श्रुत्वा, राक्षसानां महती सेना मृत्युपाशबद्धा अपि अतुलां प्रीतिम् अलभत; युद्धदर्शनकाङ्क्षिणः महात्मानः समागच्छन्। तत्र ऋषयः, देवाः, गन्धर्वाः, सिद्धाः, चारणाश्च एकत्र समागत्य पुण्यकर्मणः विषये परस्परं समालपन्त। “गावः ब्राह्मणाश्च, ये च लोकेषु पूज्याः, ते सर्वे सुखिनः स्युः। राघवः युद्धे पौलस्त्यान् रजनीचरान् जयतु। विष्णुरिव चक्रपाणिः श्रेष्ठान् असुरान् विनाशयामास, तथा सः कुर्यात्।” इति चान्यैः शब्दैः परमर्षयः तत्र वदन्ति। देवाः अपि उत्सुकाः विमानस्थाः राक्षसबलं, मृतशेषं इव, निरीक्षन्ति स्म। अथ खरः श्येनवेगः स्वसैन्यस्य अग्रे रथेन शीघ्रं निर्गतः; तस्य च पृष्ठतः पृष्ठुग्रीवः, यज्ञशत्रुः, विहंगमः, दुर्जयः, करवीराक्षः, परुषः, कालकर्मुकः, हेममाली, महामाली, सर्पास्यः, रुधिराशनः—एते द्वादश महाबलिनः खरं परिवृत्य ययुः। दूषणस्य च पृष्ठतः महाकपालः, स्थूलाक्षः, प्रमाथः, त्रिशिरा—एते चत्वारः अन्वयुः। सा भीमवेगा बलिनी राक्षसवीरैः पूर्णा सेना, युद्धोत्सुकाः, सहसा तौ राजपुत्रौ समासादयत्, यथा सूर्यचन्द्रमसौ माल्यधारैः ग्रहैः संप्राप्तौ। एवं चतुर्विंशः सर्गः आरभ्यते। श्रीमद्रामायणे वाल्मीकि-कृते आरण्यकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः समाप्तः। खरः महाबलः तदा तपोवनं प्रति निर्गतः, तस्मिन्नन्तरे रामः सौमित्रिणा सह तानि एव भीमानि निमित्तानि अपश्यत्। तानि घोराणि निमित्तानि दृष्ट्वा, रामः जनानां कल्याणाय चिन्तया आकुलः, लक्ष्मणं वाक्यमुवाच—“पश्य, महाबाहो, एतानि महान्ति विनाशकारिणि निमित्तानि, ये सर्वेषां राक्षसानां नाशाय उत्पन्नानि। एषः रक्तधारा, कठोरनादयुक्ता, प्रवहन्ति; आकाशे मेघाः व्रजन्तः वल्कलरक्तवर्णाः, कटिनादयुक्ताः। मम शराः धूममण्डिताः सुवर्णपृष्ठाः च, युद्धे उत्सुकाः, निश्चलाः न सन्ति, विवर्तन्ते। वनवासिनः पक्षिणः विचित्रैः स्वरैः क्रोशन्ति; नः पुरतः कल्याणं नास्ति, जीविते अपि सन्देहः। महद् युद्धं भविष्यति, न संशयः; मम बाहुः पुनः पुनः स्पन्दमानः तद् सूचयति। परन्तु, वीर, यदा समीपं गच्छामः, तदा अस्माकं जयः, शत्रूणां पराजयः नूनम्; तव मुखं दीप्तं निर्मलं च। ये युद्धाय समुत्सुकाः, तेषां मुखे कान्तिः ह्रासं यान्ति चेत्, तेषां आयुः शीघ्रं समाप्तिम् उपैति इति लक्षणम्। घोरः नादः श्रूयते राक्षसानां क्रन्दनात्, तेषां दुष्कृतिनां मृदङ्गनादश्च। यः शुभमिच्छति, सः यथाकालं सर्वं सम्यग् व्यवस्थित्य, आपद् आगम्यते चेत्, पूर्वमेव उपायं कुर्यात्। अतः त्वं वैदेहीं धनुः शरांश्च गृहीत्वा, दृढवनगहनं गिरीन्द्रकन्दरं शरणं गच्छ। अहं तान् एकाकी प्रतियास्यामि; अत्र मां न प्रतिवद। यथा मम आज्ञा, तथा कुरु, विलम्बं मा कृथाः। त्वं हि वीर्यवान्, बलवान् च, शत्रून् हन्तुं समर्थः; अहं तु स्वयमेव रजनीचरान् सर्वान् नाशयितुम् इच्छामि।” इति रामवचः श्रुत्वा, लक्ष्मणः सीतया सह धनुः शरांश्च गृहीत्वा दृढकन्दरं प्रविवेश। अथ लक्ष्मणं कन्दरे निवेश्य, रामः 'एतान् आगच्छन्तु' इति वदन् कवचं समाविशत्। सः कवचेन भूषितः, वह्निसमप्रभः, तमसि महानल इव बभासे। धनुः उत्तोल्य, महाशरान् गृहीत्वा, सः वीरः तत्र स्थित्वा, ज्यानिःस्वनैः दिशः पूरयामास। तदा देवाः, गन्धर्वाः, सिद्धाः, चारणाश्च, ते महात्मानः, युद्धदर्शनकाङ्क्षया समागच्छन्।