निशायामपि न तिष्ठन्त्यः तारकाः शलभोपमाः दीप्यन्ति स्म, तदा नलिन्यः मीनपक्षिसंवृताः शुष्काः क्लान्ताश्च जाताः। तस्मिन्नेव काले वृक्षाः पुष्पफलरहिताः अभवन्, अनिलं विना रक्तधूलिः मेघोपमा समुत्थिता। तत्र शारिकाः 'चिचि' 'कूचि' शब्दैः क्रोशन्त्यः प्रादुरभवन्, भीषणाः उल्काः निनदन्त्यः पतिताः। पृथिवी पर्वतवनोपवनेन सह कम्पिता, यदा खरः प्राज्ञः स्वस्य रथात् भीमं निनादं चकार। तस्य दक्षिणभुजो धुतः, वाणी विकला, नेत्रयोः अश्रूणि पूरितानि, सर्वतः निरीक्ष्य। ललाटे वेदना समुत्पन्ना, तथापि सः मोहात् न निवर्तितवान्, तानि महान्ति रोमहरषणि निमित्तानि दृष्ट्वा। ततः खरः हसन् सर्वान् राक्षसान् उवाच—"एतानि महान्ति भीमानि च निमित्तानि समुत्पन्नानि। अहं तु तेषां विषये न चिन्तामि; मम बलात् स्थिरे च दुर्बले च तुल्यमेव मन्ये। तीक्ष्णैः शरैः नक्षत्राण्यपि आकाशात् अपाकर्षयेयम्। क्रुद्धः सन् अहं तं राघवं बलदर्पितं लक्ष्मणं च मृत्यवे नियतं गमयिष्यामि। तौ तीक्ष्णैः शरैः न हत्वा न निवर्तितुम् शक्नोमि; रामलक्ष्मणयोः विनाशः मम संकल्पः। एतत् युष्माभिः प्रत्यक्षं दृश्यते; नाहं मिथ्या ब्रवीमि। कोपितोऽपि इन्द्रमपि मदमत्तैरावतारूढं हन्यां; किमुत तौ नरौ? यः वज्रधारी रणाङ्गणे मया हन्येत, तदा तयोः किम्? तस्य निनादं श्रुत्वा राक्षससेना परमं हर्षम् अलभत, मृत्युपाशबद्धाः अपि; महात्मानः युद्धदर्शनकाङ्क्षिणः समागताः। तदा ऋषयः देवाः गन्धर्वाः सिद्धाः चारणाश्च समेता धर्मकर्मणि तं चिन्तयन्तः परस्परं जल्पन्ति स्म—"गावः ब्राह्मणाश्च, ये च लोकेषु पूज्याः, तेषां कल्याणं भूयात्। राघवः युद्धे पौलस्त्यान् रजनीचरान् जयतु। विष्णुः चक्रधरः यथा सर्वान् प्रमुखान् असुरान् नाशयामास, तथा सः अपि।" इत्येवं बहुधा परमर्षयः ऊचुः। देवाः उत्सुकता-परिपूर्णाः स्वैः विमानैः स्थित्वा, प्राणक्षयमुपगतां राक्षससेनाम् अपश्यन्। ततः खरः श्येनवेगः शीघ्रं स्वसेनायाः अग्रतः रथेन निर्गतः। पृथुग्रीवः यज्ञशत्रुः विहंगमः दुर्जयः करवीराक्षः परुषः कालकर्मुकः हेममाली महामाली सर्पास्यः रुधिराशनः—एते द्वादश महाबलाः खरस्य पार्श्वे अग्रे जग्मुः। महाकपालः स्थूलाक्षः प्रमाथः त्रिशिराः—एते चत्वारः दूषणस्य पृष्ठतः अन्वयुः। सा सेना तीव्रवेगा युद्धोत्सुकाः भीषणा राक्षसवीरसमाकीर्णा, सहसा तौ राजपुत्रौ समासाद्य, सूर्यचन्द्रमसोः माल्ययुक्तग्रहैः आक्रान्तौ इव अभवत्। एवं चतुर्विंशः सर्गः आरभ्यते। श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः समाप्तः। यदा खरः महाबलः तपोवनाय निर्गतः, तदा रामः सौमित्रिणा सह तानि एव निमित्तानि दृष्टवान्। तानि भीषणानि घोराणि च निमित्तानि दृष्ट्वा, रामः जनस्य कल्याणाय सन्तप्तचित्तः लक्ष्मणं इदं वचनं उवाच—"पश्य महाबाहो! एतानि महान्ति विनाशकारिणि निमित्तानि, ये सर्वराक्षसानां नाशाय समुत्पन्नानि। एते रक्तधाराः कठोरनादयुक्ताः प्रवहन्ति; आकाशे मेघाः गर्दभलोहितवर्णाः प्रतिनिवर्तन्ते। मम सर्वे बाणाः धूममालिनः सुवर्णपृष्ठाश्च, युद्धोत्सुकाः चलन्ति, प्राज्ञ लक्ष्मण। वनचराः पक्षिणः अपूर्वैः शब्दैः क्रोशन्ति, नः पुरस्तात् न रक्ष्यम्, जीविते अपि सन्देहः। नूनं घोरं युद्धं भविष्यति—अत्र न संशयः; मम बाहुः पुनः पुनः कम्पते, तद् सूचयति। किन्तु, वीर, यदा समीपं गच्छामः, नः विजयः शत्रूणां पराजयश्च निश्चितम्; तव मुखं हि दीप्तं प्रकाशते। ये युद्धाय प्रवर्तन्ते, लक्ष्मण, येषां मुखं न शोभते, तेषां आयुः अन्तिके इति लक्षणम्। भीषणः नादः श्रूयते राक्षसानां नर्दताम्, तेषां च दारुणकर्मणां मृदंगघोषः। यः शुभं इच्छति, सः आगतेऽपि कार्ये युक्त्या चिन्तयेत्, संभाव्यं चापदं पूर्वमेव विविच्य। अतः त्वं वैदेहीं धनुषा बाणैः सुसज्जः कृत्वा, कन्दरं गिरिगुहां शरणं गच्छ, या दृढा वृक्षैः आच्छादिता। अहं तु स्वयमेव तान् प्रतियास्यामि; त्वं मम वचनं न विरोधय—गच्छ शीघ्रं। त्वं वीर्यवान् बलवान् च, तान् रिपून् हन्तुं समर्थः; किन्तु अहं सर्वान् रजनीचरान् स्वयमेव नाशयितुम् इच्छामि।" एवं रामेण उक्तः लक्ष्मणः सीतया सह बाणान् धनुः च आदाय, गहनं कन्दरं प्रविवेश। यदा लक्ष्मणः सीतया सह गुहां प्रविष्टः, रामः 'इदानीं ते आगच्छन्तु!' इति उक्त्वा, कवचं समारोप्य तस्थौ। सः कवचेन भूषितः, वह्निसमप्रभः, तमसि महाज्वलन इव बभौ। धनुः उत्तोल्य, महाबाणान् गृहीत्वा, सः वीरः तत्र स्थित्वा, धनुषः प्रत्यञ्चं निनादयन् दिशः पूरयामास।