खरस्य रथः, शत्रुविनाशनः, प्रेरितः, शीघ्रगमनं कृत्वा सर्वाः दिशः सर्वान्तरदिशः च शब्देन पूर्णः। तस्य खरस्य कोपः अत्यन्तं वर्धितः, तस्य स्वरः कठोरः, शत्रुनाशाय यमवत् शीघ्रं प्रस्थितः। पुनः पुनः रथवाहनं गर्जनं कृत्वा, महागर्जितमेघस्य पत्थरवर्षणं इव, तं प्रोत्साहितवान्। श्रीवाल्मीकि-रामायणस्य अरण्यकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः आरभ्यते। तस्मिन भयङ्करे, अशुभे राक्षससेनायाम् प्रवृत्तायाम्, रक्तवर्णा, गधावर्णा, भीषणस्रवः अशान्तमांसवृष्टिः तेषां उपरि अभवत्। खरस्य रथे युक्ताः शीघ्रगामिनः अश्वाः, पुष्पैः विकीर्णे राजमार्गे, आकस्मिकं पतिताः। सूर्यस्य चतुर्दिके रक्तवर्णः, ज्वलनचक्रसदृशः, अन्धकारमण्डलः दृश्यते स्म। ततः सुवर्णध्वजस्य समीपे, महाकायः, भीषणः गृध्रः उपविष्टः। जनस्थानस्य समीपे मांसभक्षिणः पशवः पक्षिणश्च खरस्य घोषं कृत्वा, विविधं भीषणं शब्दं कुर्वन्ति स्म। दीप्तदिशायाम्, तेषां भीषणानां, शुभानां च, निशाचराणां घोरघोषः श्रूयते स्म। महा मेघाः, विदारितगजसदृशाः, रक्तजलधारयुताः, आकाशं आच्छाद्य, आकाशस्य अभावमिव दर्शयन्ति स्म। तत्र भीषणं अन्धकारं उत्पन्नं, रोमाञ्चं जनयन्ति; दिशाः च अन्तरदिशः च स्पष्टं न दृश्यन्ति स्म। सन्ध्या, कालरहितं, नवमांसवर्णेन दीप्तिमती; तदा भीषणाः पशवः पक्षिणश्च खरं प्रति घोषयन्ति स्म। बकाः, शृगालाः, गृध्राः युद्धे अशुभं सूचयन्ति, भीषणं अपशकुनं दर्शयन्ति। बालं प्रति, ज्वालामुखं कृत्वा, कबंधः लोहदण्डसदृशः सूर्यसमीपे दृश्यते स्म। महादानवः स्वर्भानुः सूर्यं विपरीतकाले गृहीत्वा, वातः तीव्रं वाति, सूर्यः दीप्तिं नष्टवान्। तत्र तिमिरं रात्रिहीनं, तारा अग्निशिखासदृशाः, नलिन्याः पक्षिणः मत्स्याः च लुप्ताः, पुष्पाणि शुष्काणि अभवत्। तस्मिन काले वृक्षाः पुष्पफलरहिताः, रक्तवर्णः धूलिः वातरहितः समुत्पन्नः। तत्र चित्रकाः 'cīcī' 'kūcī' इति शब्दं कृत्वा, भीषणाः उल्कापाताः शब्दयन्तः पतिताः। भूमिः पर्वतैः वनैः उपवनेन सह कम्पिता; खरः रथात् गर्जनं कृत्वा, प्राज्ञः। तस्य वामभुजः कम्पितः, स्वरः विकलितः, नेत्रयोः अश्रूणि, सर्वतः निरीक्ष्य। ललाटे वेदना उत्पन्ना, तथापि सः मोहात् न निवृत्तः; तानि महान्ति रोमाञ्चजनकानि अपशकुनानि दृष्ट्वा। ततः खरः हास्यं कृत्वा सर्वान् राक्षसान् अब्रवीत्—"एते महान्तः भीषणाः अपशकुनाः उत्पन्नाः। अहं तेषां चिन्ता न करोतिः; बलात् बलवान् दुर्बलः च मम समः। तारेषु अपि तीक्ष्णबाणैः आकाशात् पतितुं शक्न्यामि।" "क्रुद्धः, मृत्युशासनं अनुसृत्य, तं राघवं, बलगर्वितं, तस्य भ्राता लक्ष्मणं च, हन्तुं समर्पितः। तीक्ष्णबाणैः विना तयोः वधं कृत्वा, न निवर्तितुं शक्नोमि; रामलक्ष्मणयोः पतनं मम लक्ष्यं।" "एतत् सर्वं भवतः पुरतः स्पष्टं; अहं मिथ्या न वदामि। क्रुद्धः अपि, मदात्, ऐरावतारूढं देवराजं अपि हन्तुं शक्न्यामि।" "युद्धे वज्रधरः अपि मया हन्तुं शक्यः—किं तयोः नरयोः? खरस्य गर्जितं श्रुत्वा, राक्षससेना अतुलं हर्षं अनुभूतवती, मृत्युबंधनबद्धा अपि; महात्मानः युद्धदर्शनाय उत्सुकाः समागताः।" ऋषयः, देवाः, गन्धर्वाः, सिद्धाः, चारणाः च एकत्रिताः, धर्मात्मनं विषये संवादं अकुर्वन्। "गवां ब्राह्मणानां च, लोकेषु प्रतिष्ठितानां च, कल्याणं भवतु। राघवः युद्धे पौलस्त्यान् निशाचरान् जयतु।" "यथा विष्णुः चक्रपाणिः सर्वान् अग्रासुरान् विनाशितवान्, तथा सः।" इति, अन्यैः च, परमर्षयः प्रार्थनां अकुर्वन्। देवाः उत्सुकाः, विमानस्थाः, राक्षससेनां, मृत्युपाशबद्धां, निरीक्षन्ते स्म। ततः खरः, पक्षिसदृशं शीघ्रगमनं कृत्वा, सेनायाः अग्रे रथेन निर्गतः; पृथुग्रीवः, यज्ञशत्रुः, विहंगमः, दुर्जयः, करवीराक्षः, परुषः, कालकर्मुकः, हेममाली, महामाली, सर्पास्यः, रुधिराशनः—एते द्वादश बलवन्तः खरस्य पार्श्वे अग्रे गताः; महाकपालः, स्थूलाक्षः, प्रमाथः, त्रिशिराः—एते चत्वारः सेना-पृष्ठे दूषणस्य अनुगमनं अकुर्वन्। भीषणगमनशक्तियुक्ता, युद्धोत्सुकता, राक्षसवीरैः पूर्णा, सा सेना आकस्मिकं रामलक्ष्मणयोः समीपं प्राप्ता, सूर्यचन्द्रमसौ ग्रहैः अलंकृतौ इव। अरण्यकाण्डस्य चतुर्विंशः सर्गः आरभ्यते। खरः महाबलः आश्रमं प्रति गतः, तदा रामः भ्रात्रा सह तानि एव अपशकुनानि दृष्टवान्। तानि भीषणानि, घोराणि अपशकुनानि दृष्ट्वा, रामः जनस्य हिताय चिन्तितः, लक्ष्मणं प्रति इदं वचनं अब्रवीत्— "पश्य, महाबाहो, एते महान्तः विनाशकारी अपशकुनाः उत्पन्नाः, राक्षसविनाशाय।" एवं श्रीवाल्मीकि-रामायणस्य अरण्यकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः समाप्तः।