यदा युद्धे राक्षसाः निपातिताः दृष्ट्वा, शूर्पणखा तत्र तत्र पलाय्य सर्वं भ्रातृवे खराय तेषां वधं राक्षसानां विनाशं च न्यवेदयत्। अथ श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना विरचितेऽरण्यकाण्डे एकविंशः सर्गः प्रवृत्तः श्रोतव्यः। तदा पुनः पतितां शूर्पणखां दृष्ट्वा, खरः क्रोधसंपन्नः स्पष्टवचः ताम् अभ्यभाषत—शरणार्थिनी सा तस्य समीपमागता। ‘‘ते वीर्यवन्तः मांसभक्ष्य राक्षसाः मया तव कृते प्रेषिताः—किं पुनः रोदिषि? ते मम सदा भक्ताः, प्रियव्रता, ममाज्ञां न कदापि लंघयेयुः। किं नु कारणं यत् त्वं 'हा रक्ष' इति भूमौ सर्पमाणा विलपसि? अहं स्वयं उपस्थिता, किं त्वं अनाथवत् शोचसि? उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, मा स्म शोकं कुरु, धैर्यं त्यज।’’ एवं भीमविक्रमेण खरस्योक्त्या सान्त्विता सा शूर्पणखा अश्रुपूरिताक्षी स्वं भ्रातरं खरं प्रत्युवाच—‘‘एवं कृतनासिकाकर्णा रक्तधारा सिक्तां मां त्वया सान्त्विता अहम् आगता। त्वया चतुर्दश वीर्यवन्तः राक्षसाः शस्त्रपाणयः रामलक्ष्मणयोः वधाय प्रेषिताः। ते सर्वे क्रुद्धाः शूलपट्टिशपाणयः रामेण मर्मभिद्भिर् बाणैः समरे निपातिताः। तेषु शीघ्रवीर्येषु क्षितौ पतितेषु रामस्य महत्कर्म दृष्ट्वा महाभयं माम् आपन्नम्। अतः भीता व्याकुला दीनचेतना अहं त्वां पुनः शरणं प्राप्तवती, सर्वत्रापदं पश्यन्ती। दुःखमकरैः शोकतरङ्गैः पूर्णे दुःखसागरे निमग्नां मां किं न उद्धरिष्यसि? ये मांसभक्ष्य राक्षसाः मम सहाय्याय आगताः, ते रामेण तीक्ष्णैः बाणैः भूमौ निपातिताः। यदि मयि वा तेषु राक्षसेषु वा दया अस्ति, यदि रामे प्रति त्वया सामर्थ्यं वा वीर्यं वा अस्ति, दण्डकावनवासिनां राक्षसानां कंटकं रामं हन्याः। यदि अद्य शत्रुनाशनं रामं न हन्याः, तर्हि अहम् अत्रैव तव पुरतः प्राणान् त्यक्ष्यामि। मम बुद्ध्या त्वं रामेण समरे समास्यतुं न समर्थः। स्वबलैः अपि तं महायुद्धे न प्रतिषेधितुं शक्नोषि; त्वं यद्यपि वीरः इति कथयसि, तव वीर्यं तु मिथ्यैव। शीघ्रं जनस्थानात् स्वजनैः सह गच्छ, अथवा युद्धे तान् मूर्खान् हन्याः, अन्यथा कुलस्य निन्दां प्राप्स्यसि। रामलक्ष्मणौ तौ नरौ त्वया न हन्तुं शक्यौ; किं त्वं बलहीनः अल्पवीर्यश्च अत्र जीवसि? रामस्य तेजसा त्वं शीघ्रं विनश्यसि; स हि रामो दशरथात्मजः तेनैव वीर्येण युक्तः।’’ एवं दुःखार्तां भ्रातुः समीपे मूर्च्छितां शूर्पणखां तीव्रेण शोकवेगेन उद्विग्नां, सा उदरं हस्ताभ्यां ताडयन्ती रुरोद। ततः द्वाविंशः सर्गः श्राव्यः श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना विरचितेऽरण्यकाण्डे। एवं शूर्पणखया प्रवोढः खरः राक्षससंसदि खरादपि कठोरतराणि वचनानि उदीरयामास। ‘‘ममायं रोषः तव अवमानसमुत्थितः अप्रतिमः, सागरस्यानिलेन यथा निवारयितुं न शक्यते। रामं न पश्यामि बलवन्तं; स मर्त्यः मृत्युसमीपस्थितजीवितः—अद्य स पापकर्मा स्वयमेव प्राणान् त्यक्ष्यति। रुद्रं त्यज, विकारं च मुञ्च; रामं भ्रातरं च यमसदनं प्रेषयिष्यामि। अद्य त्वं भूमौ पतितं रामं मम परशुना हतं रक्तं पिबिष्यसि, राक्षसी।’’ एवं खरस्य वचनं श्रुत्वा, सा प्रमोदिता, मूढा पुनः भ्रातरं राक्षसेन्द्रं स्तोतुं प्रचक्रमे। या पूर्वं कठोरवचनेन तेनाभिभाषिता, पुनः स्तुत्वा खरः तदा दुषणं सेनापतिं वाक्यम् अब्रवीत्—‘‘मम आज्ञया चतुर्दशसहस्राणि राक्षसाः युद्धे दारुणाः नित्ययोधिनः। ते मेघसङ्काशाः, लोकविनाशकारिणः, सर्वे सज्जाः; तान् समाह्वय, सौम्य। शीघ्रं मे रथं आनय, धनूंषि, विविधान् बाणान्, खड्गांश्च, तीक्ष्णशूलानि च। अग्रे गत्वा तं दुर्मेधसं रामं युद्धविशारदं, पौलस्त्यैः महात्मभिः सह, नाशयितुम् इच्छामि।’’ एवं ब्रुवाणस्य खरस्य दुषणः तस्य महत्तरं रथं सूर्यसङ्काशं, हरिणैः युक्तं, समादिदेश। स रथः मेरुशृङ्गसदृशः, सुवर्णविचित्रितः, सुवर्णचक्रनिपूरितः, वैदूर्ययुक्तयुक्तः, मत्स्यपुष्पवृक्षपर्वतचित्रैः, सुवर्णचन्द्रसूर्यैः, शुभैः पक्षिसमूहैः, नक्षत्रैः च छन्नः, पताकाखड्गैः, मणिवल्लभिः, उत्तमघण्टाभिः, सदा सुश्वितरथैः युक्तः। खरः कोपसमन्वितः तं रथं आरुरोह। ततः खरः तां महतीं सेनां रथैः कवचैः शस्त्रैः पताकाभिश्च युक्तां दृष्ट्वा, सर्वेभ्यः राक्षसेभ्यः दुषणं प्रति ‘गच्छाम’ इति आज्ञापयत्।