रामः सौमित्रिं समीपस्थितां सीतां प्रति उवाच—“सौमित्रे, क्षणमेकं तिष्ठ, अहं यः पन्थानमिमं समागतः, तान् विनाशयिष्यामि।” आत्मनं वेदितुम् अर्हन्तं रामस्य वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणः तस्य वचने सम्मानं कृत्वा “एवं भवतु” इति प्रत्युवाच। धर्मात्मा राघवः स्वर्णभूषितं महद् धनुः समादाय तं सञ्जग्राह, ततो राक्षसान् प्रति भाषमाणः अभवत्। “वयं दशरथस्य पुत्रौ रामलक्ष्मणौ भ्रातरौ, सीतया सह दुस्तरं दण्डकारण्यं प्रविष्टवन्तौ। फलमूलभक्षिणौ, नियमपरौ, ब्रह्मचर्यव्रतधारिणौ, दण्डकारण्यनिवासिनौ वयं, किमर्थं युष्माभिः विघ्नः क्रियते? धनुषा बाणैश्च समुपेतः, मुनिनां आदेशेन, यूयं दुष्टात्मानः महायुद्धे विनाशितुं प्राप्तः। अत्रैव तिष्ठत, नापसर्पितुम् अर्हथ; यदि प्राणाः प्रियाः, इतः पलायध्वं, निशाचराः!” एवं तस्य वचः श्रुत्वा, ब्रह्मघ्नाः चतुर्दश राक्षसाः, शूलपाणयः, क्रोधसंरक्ताः, प्रत्युवाचुः। भीमदर्शनाः, रक्तलोचनाः, रामस्यापि रक्तलोचनस्य समीपम् अवलोक्य, कटुवचनानि मधुरया भाषया हर्षिताः, तस्य विक्रमं दृष्ट्वा, ऊचुः—“त्वं अस्माकं स्वामिनः खरस्य महाबलस्य कोपं प्रेरयन्, केवलं त्वं अस्माभिः युद्धे हन्यसे, जीवितं नाशयिष्यसि। एकः सन्, बहूनां मध्ये स्थातुं किम् अस्ति बलं तव? अस्मान् प्रति युद्धं कर्तुं वा? अस्मद्भुजोत्क्षिप्तैः मुद्गरशूलपट्टिशैः, त्वं जीवितं, बलं, हस्तस्थितं धनुः च नाशयिष्यसि।” एवं उक्त्वा, क्रोधसंरक्ताः ते चतुर्दश राक्षसाः, शस्त्रखड्गहस्ताः, रामं प्रति सञ्जग्मुः। तैः शूलैः राघवम् अजितं प्रति प्रक्षिप्तम्, सर्वे चतुर्दश शूलाः तस्योपरि पतिताः। स तान् स्वर्णभूषितैः बाणैः छित्त्वा, महाबलः सूर्यसङ्काशान् नाराचान् समादत्त। स क्रुद्धः, तीक्ष्णान् अश्मविक्षिप्तान् चतुर्दश बाणान् आदाय, धनुः सञ्चालयन्, राक्षसान् प्रति समारोपयत्। ते सर्वे भूमौ पतिताः, इवोरगाः बिलात् पतन्तः, हृदयानि विदारितानि, छिन्नमूलवृक्षाः इव भूमौ निपेतुः। रक्तेन सिक्ताः, विकृतशरीराः, प्राणहीनाः च पतिताः; तान् भूमौ पतितान् दृष्ट्वा, राक्षसी कोपेन समाक्रान्ता। सा रक्तप्लाविता, किंचित् शुष्करक्तवर्णा, खरस्य समीपं गता, तत्र शोकेन पीडिता पुनः पतिता, इव रसविहीना लता। दुःखेन संतप्ता, भ्रातरं समीपे महतीं नादं कृत्वा, कम्पमानया वाचा अश्रूणि स्रवत्, मुखं च विवर्णम्। युद्धे राक्षसान् निहतान् दृष्ट्वा, शूर्पणखा पलायमाना, भ्रातुः खरस्य समीपं गत्वा, राक्षसानां सर्ववधं तस्य विनाशं चाख्यात्। शृणु, इदानीं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे अरण्यकाण्डे एकविंशः सर्गः। तदा पुनः पतितां शूर्पणखां दृष्ट्वा, खरः क्रुद्धः, तां शरणागतां स्पष्टवचनैः उवाच—“ते वीराः मांसाख़्याः राक्षसाः त्वदर्थं मया प्रेषिताः, किं पुनः त्वं रुदसि? ते सदा मयि प्रीणाः, भक्ताः, सदा मम प्रियकारिणः; यदि ते हन्यन्ते, मम आज्ञां न निवारयेयुः। किमेतत्? यदर्थं त्वं ‘हा रक्ष’ इति भूमौ सर्पवद् पर्यटसि, तद्वदितुम् इच्छामि। अहं सन्निहितोऽपि, त्वं किमर्थं अनाथवत् विलपसि? उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ! न शोच्यम्, एषा दुर्बलता त्यज।” एवं खरस्य वचः श्रुत्वा, सा सान्त्विता, अश्रुपूर्णे नेत्रे परिमृज्य, भ्रातरं खरं प्रत्युवाच—“इदानीं भ्रातः, छिन्नकर्णनासिका, रक्तनदीप्रवाहिता, त्वया सान्त्विता। त्वया चतुर्दश वीरान् राक्षसान् शस्त्रधारिणः, राघवलक्ष्मणयोः वधाय मम हेतोः प्रेषिताः। ते सर्वे क्रुद्धाः, शूलपट्टिशपाणयः, रामेण बाणैः प्राणहरैः समरे हताः। तान् शीघ्रवीरान् भूमौ क्षणेन पतितान् दृष्ट्वा, रामस्य च महद्वीर्यं दृष्ट्वा, मम महती भीरुत्वं जातम्। अतः अहं भीता, कम्पमाना, शोकसन्तप्तचित्ता, सर्वत्र संकटं दृष्ट्वा, पुनः शरण्यत्वं ते प्रति आगता। शोकमकरालया, भयतरङ्गितया महोदधौ निमग्नां मां, किमर्थं न उद्धरिष्यसि? ये मम सहायार्थं आगताः मांसादा राक्षसास्ते रामेण तीक्ष्णैः बाणैः भूमौ पतिताः। यदि मयि वा राक्षसेषु वा दया अस्ति, यदि बलं वा रामे प्रतिपत्तुं, तर्हि दण्डकारण्यवासी राक्षसानां कंटकं रामं हन्याः। यदि अद्य रिपुं रामं न हनिष्यसि, तर्हि अहम् अस्मिन्नेव स्थले प्राणान् त्यक्ष्यामि; मम मन्ये, त्वं रामेण समरे समागन्तुं न समर्थः। स्वबलैः अपि त्वं तेन सह महायुद्धे स्थितुं न शक्नोषि; त्वं वीर इति ख्यातः, परन्तु तव शौर्यं मिथ्याख्यातम्। शीघ्रं जनस्थानात् स्वजनैः सह गच्छ; अथवा युद्धे मूर्खान् हन्याः, अन्यथा कुलस्य लज्जां प्राप्स्यसि।” एवं तु तत्र रामेण राक्षसाः निहताः, शूर्पणखा दुःखार्ता, खरस्य समीपं गत्वा, सर्वं यथावत् निवेदयामास।