रावणः संग्रामे महाबलिनां बलम् आदत्ते, तस्मात् अहम् न तस्य वा तस्य सैन्यस्य प्रतियुद्धुं समर्थः। स्वबलात् अपि, हे मुनिश्रेष्ठ, पुत्रैः सह वा, संग्रामे तं दिव्यसमं युद्धविशारदं रावणं न प्रतिषेधितुं शक्तः। हे ब्राह्मण, अहम् न बालं पुत्रं दास्यामि, न च कुमारं; यद्यपि मे द्वौ पुत्रौ संग्रामे सुन्दोपसुन्दसमौ। ये यज्ञविघ्नकर्तारौ, मारीचः सुबाहुश्च, तौ महाबलिनौ युद्धविशारदौ; तस्मात् पुत्रं न दास्यामि। मित्रैः सह वा स्वयम् एकं तयोः योधयिष्यामि; अथवा त्वां कुलसहितं याचिष्ये। एवं राज्ञः वचनात् द्विजश्रेष्ठे, महत् कोपः कौशिकसुतं प्रविवेश, यथा यज्ञे सम्यक् प्रवृद्धः घृतप्रदीप्तः अग्निः, तथा महर्षेः कोपाग्निः प्रज्वलितः। शृणु पुण्ये वाल्मीकीय रामायणे बालकाण्डे एकविंशः सर्गः। तस्याः स्नेहगदितस्य वचनस्य श्रवणेन, कौशिकः मुनिः कोपसमन्वितः राजानं प्रत्युवाच। पूर्वं प्रतिज्ञां दत्त्वा अधुना त्वं प्रतिज्ञाहानिं कर्तुमिच्छसि; एषा वृत्तिः रघुकुलस्य न शोभते, न च अस्मिन्स्वकुले। यदि एषा ते बुद्धिः, हे राजन्, यथागतं यास्यामि; काकुत्स्थ, सुखी भूत्वा कीर्तिमान् भव, प्रतिज्ञां विहाय। तदा विप्रशापेन कौशिकस्य कोपेन, समग्रे भूमण्डले कम्पनं समभवत्, देवेषु च महाभयं समुत्पन्नम्। तदा सर्वलोकं भयाक्रान्तं ज्ञात्वा, महर्षिः वसिष्ठः धर्मनिष्ठः, राजानं इदं वचनं अब्रवीत्— "इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः त्वं धर्म एव साक्षात्, स्थिरः, धर्मनिष्ठः, कीर्तिमान् च; धर्मं न परित्यजेत। राघवः त्रिषु लोकेषु धर्मनिष्ठत्वेन प्रसिद्धः; स्वधर्मे स्थितः भव, अधर्मं न वह। यो 'करिष्यामि' इति प्रतिज्ञाय, तद्वचनं न कुर्यात्, तस्य पुण्यं कीर्तिश्च नश्यति; अतः रामं प्रेषय। अस्त्रविद्यायाम् अपि निपुणो वा, न वा, राक्षसाः तं बाधितुं न शक्नुवन्ति; कौशिकपुत्रेण रक्षितः, यथा पावकेन अमृतम्। स धर्मः साक्षात्, महाबलानां श्रेष्ठः, सर्वविद्याविशारदः, तपोनिष्ठः। स एव त्रिषु लोकेषु, चराचरेषु, सर्वाणि अस्त्राणि जानाति; अन्यः कोऽपि न जानाति, न च कश्चन भविष्यति। न देवाः, न ऋषयः, न अमराः, न राक्षसाः, न गन्धर्वश्रेष्ठाः, न यक्षाः, न किन्नराः, न च महोरगाः तानि जानन्ति। सर्वाणि तानि अस्त्राणि, येषां पुत्राः परमधार्मिकाः, तानि किल कौशिकाय कृत्स्नश्वेन राज्ये दत्तानि। कृत्स्नश्वस्य पुत्राः, प्रजापतेः कन्याभ्यः जाताः, विविधरूपिणः, महाबलिनः, तेजस्विनः, विजयप्रदाः। जयाश्च सुप्रभा च दक्षकन्ये, शतं दीप्तिमन्ति अस्त्रशस्त्राणि प्रसूते। जयायाः वरप्राप्तायाः पञ्चाशत् पुत्राः, अनन्तबलाः, असुरसेनाविनाशनाय जाताः। सुप्रभायाः अपि पञ्चाशत् पुत्राः, उग्राः, दुर्जयाः, 'निर्दाहाः' नाम, महाबलिनः, दुष्प्रतिरोधिनः। एतानि सर्वाणि अस्त्राणि कौशिकपुत्रः सम्यग्विजानाति; धर्मविद् च सः, नवानि अपि सृजितुं समर्थः। धर्मज्ञः, महात्मा, अस्मिन्मुने, हे राघव, न किञ्चन अतीतानागतं अज्ञातम् अस्ति। एवं शक्तिसंपन्नः, महातेजाः, महायशाः, कौशिकपुत्रः, हे राजन्, रामस्य गमनाय संशयं न कुर्याः। एवं वसिष्ठस्य वचनं श्रुत्वा, रघुवरः, मनसि आश्वास्य, प्रमुदितः, स राजा हर्षेण राघवस्य कौशिकपुत्रसहितस्य प्रस्थानं मनसि अनुमेमे। शृणु च द्वाविंशः सर्गः पुण्ये वाल्मीकीय रामायणे बालकाण्डे। ततः वसिष्ठवचनात्, राजा दशरथः, हर्षविकसितवदनः, रामं लक्ष्मणं च आह्वयत्। मातुः, पितुः दशरथस्य, पुरोहितस्य वसिष्ठस्य च, शुभैः संस्कारेः, मङ्गलशब्दैः च, सः अभिषिक्तः। तदा राजा दशरथः, परमसन्तुष्टः, पुत्रं समालिङ्ग्य, शिरसि घ्राणं कृत्वा, कौशिकपुत्राय रामं न्यवेदयत्। तस्मिन्नेव काले, रामः पद्मलोचनः, विश्वामित्रेण सह यदा प्रतस्थे, तदा सुमधुरः, रजःरहितः वायुः प्रववौ। पुष्पवृष्टिः अभवत्, दिव्यदुन्दुभिनिःस्वनः च, शङ्खदुन्दुभयोः शब्दः च, महात्मनः प्रस्थानसमये। विश्वामित्रः पुरतः जगाम, तस्य पृष्ठतः रामः, केशान् कक्ष्यावेष्टितः, धनुः धारयन्, सौमित्रिः च तस्य अनुगतः। धनुष्मन्तौ, तूणीरधारिणौ, दश दिशः शोभयन्तौ, विश्वामित्रं महान्तं त्रिशिरः सर्पाविव अनुजग्मतुः। युवानौ, महाबलिनौ, अश्विनौ पितामहमिव अनु, तेजस्विनौ, निर्मलरूपिणौ, तं विश्वामित्रं अन्वगच्छताम्। दशरथात्मजौ, धनुःपाणीनौ, शोभनवर्मधारिणौ, करदामबद्धौ, खड्गौ च उपासज्य, कौशिकपुत्रं अनुजग्मतुः। रामलक्ष्मणौ, युवानौ, रूपसम्पन्नौ, तेजस्विनौ, निर्मलाङ्गौ, तं विश्वामित्रं अनु, शोभां वर्धयन्तौ, अन्वगच्छताम्। स्थाणुमिव, वह्निपुत्राविव, तौ युवानौ तेन सह जग्मतुः; अर्धयोजनं गत्वा, दक्षिणे सरयूतीरे प्राप्तवन्तौ।