रामायणस्य कथा प्रारम्भते। तत्र हनुमानः वैदेहीं तस्मिन् समये शान्तिं दत्त्वा, चिह्नं प्रकट्य च समाचारं सम्प्रेष्य, द्वारं च दुष्टं चूर्णयामास। पञ्च सेनापतिं च सप्त मन्त्रीपुत्रान् च हत्वा, वीरं अक्षं च चूर्णयित्वा, सः अन्ततः बन्धितः अभवत्। किन्तु, स्वपितृकृते वरदानेन स्वतन्त्रः ज्ञात्वा, हनुमानः राक्षसानां बन्धनं सहन करिष्यति, यथा भाग्यं प्रकटितं। ततः लङ्कां दग्ध्वा, मैथिली सीतां मात्रं न दग्धां कृत्वा, महाबलः वानरः रामाय च सुखदं समाचारं प्रेषयितुं प्रतिनिवृत्तः। सः महात्मा रामं समागत्य, तं प्रणम्य च विश्वासपूर्वकं उक्तवान्, "सीता दृष्टा" इति। ततः सः सुग्रीवस्य सह समुद्रतीरे गत्वा, सूर्यवर्णानां बाणैः समुद्रं चञ्चलयामास। तत्र नदीनाम् अधिपतिः, समुद्रः आत्मं प्रकटयामास, तस्य वाक्येन नलः पुलं निर्माणं कृतवान्। एवं तेन पुलेन लङ्कां गत्वा, रावणं युद्धे हत्वा, रामः सीतां पुनः प्राप्य महत् लज्जां अनुभूतवान्। ततः रामः जनसंसद् मध्ये तां कठोरं वाक्यं प्रकटयामास, यः सीता सहन न शक्नोति, अग्निम् प्रवेश्य सत्यं प्रकटयामास। अग्निन्यायेन ज्ञात्वा, सीता पातकात् मुक्तं, तेन महत्कृत्येन त्रिलोकः सर्वे प्रीतिम् अनुभवन्। देवगणाः च ऋषयः च महात्मनं राघवम् आह्लादिताः। ततः रामः लङ्कायां विभीषणं राक्षसाधिपतिं अभिषिक्त्वा, कार्यं सम्पूर्णं कृत्वा, संतोषेन उल्लसितः अभवत्। देवगणात् वरं प्राप्य वानरानां पुनरुत्थानं कृत्वा, रामः मित्रैः सह पुष्पक रथेन अयोध्यां प्रस्थानं कृतवान्। भरद्वाजस्य आश्रमं गत्वा, सत्यसङ्कल्पः रामः हनुमानं भरतस्य उपस्थितिम् प्रेषयामास। ततः सुग्रीवेण सह पुनः पुष्पक रथे च नन्दिग्रामं प्राप्य, रामः मुण्डं कृत्वा, शुद्धः सह भ्रात्रिभिः सीतां पुनः प्राप्य राज्यं पुनः प्राप्य। जनाः प्रीतिम् अनुभवन्, धन्याः, समृद्धाः, धर्मिकाः, रोगविमुक्ताः, अनाहारभयविमुक्ताः च अभवन्। कदाचित् पुत्रस्य मृत्युं न पश्यन्ति, स्त्रियः च पतिभ्यः समर्पिताः, कदापि विधवाः न भवन्ति। अग्निभयः न अस्ति, जलं च नष्टं न भवति, वातभयः न अस्ति, ज्वरः च न अस्ति। अनाहारभयः न अस्ति, चोराः च न भवन्ति; नगराणि च राज्यानि धनधान्यैः परिपूर्णानि भवन्ति। सर्वे सदा आनन्दिताः, सत्ययुगस्य यथा; शतशः अश्वमेधयज्ञाः कृत्वा च बहुं च स्वर्णं दत्वा। दश लाख गोत्राणि ज्ञातिभ्यः उचितकर्माणि दत्त्वा, महात्मा राघवः शतगुणं राजवंशं स्थापयिष्यति, चतुर्वर्णानां कर्माणि यथायोग्यम्। दश सहस्रदश वर्षाणां राज्यम् अतीता, रामः ब्रह्मलोकं प्रस्थानं करिष्यति। एषः पवित्रः, पापविनाशकः, पुण्यमयः आख्यानम्, वेदैः अनुमोदितः—यः रामकथां पठति, सर्वपापात् विमुक्तः स्यात्। यः एषां जीवनदात्रीं रामायणकथां पठति, स स्वर्गे समादृतः, तस्य पुत्रैः, पौत्रैः च सह। येन पठितं, ब्राह्मणः वाक्प्रतिभां प्राप्नोति; क्षत्रियः पृथिव्यां सम्राट् भवति; व्यापारी सफलतां प्राप्नोति; अपि च शूद्रः महत्त्वं प्राप्नोति। अस्मिन् महात्मन् वाल्मीकी रामायणे, बालकाण्डे द्वितीयः अध्यायः श्राव्यः अस्ति। नारदस्य वचः श्रुत्वा, धर्मात्मा, वाक्कौशलयुक्तः, स्वशिष्यैः सह महान् ऋषिं सम्मानितवान्। क्षणे, यदा सः देवगणानां लोकं प्राप्य, तत्र तमसां तीरं गत्वा, जाह्नवीं समीपे न स्थितः। तत्र तामसां तीरं प्राप्य, ऋषिः निर्मलजलयुक्तं, मधुरं च मनोहरं तीरं दृष्ट्वा, तस्य शिष्यं समीपे स्थितं उवाच। "पश्य, भरद्वाजा, एषः तीरः निर्मलः, सुखदः, सज्जनानां मनः प्रसन्नं करोति।" "जलपात्रं तु स्थापय, प्रियः, मम काषायं दत्त्वा; अहं एषः उत्तमं तीरं तामसां स्नानं करिष्यामि।" एवं महात्मा वाल्मीकीः भरद्वाजं उपदिश्य, तस्य शिष्यः अनुशासितः, काषायं दत्त्वा। काषायं स्वहस्तात् गृहीत्वा, आत्मनियन्त्रितः, सः चतुर्दिशां वनं निरीक्ष्य चालयामास। तत्र निकटं, सः एकं युग्मं क्रौंचपक्षिणां दृष्ट्वा, अन्वेषणं कृत्वा, तेषां गानं मधुरं श्रुत्वा। किन्तु, तदनन्तरं, तेषां युग्मात्, एकः शिकारी दुष्टः, नरं हत्वा, ऋषिः दृष्ट्वा। पतितं पातितं च, रक्तसिक्तं च, तं चक्रवाकं दृष्ट्वा, पतिव्रता पक्षिणी दुःखेन चाक्रन्दत्। सहचरं विमुक्तं दृष्ट्वा, तस्य रक्तवर्णं, व्यथितं च, तं पक्षिणी तदनन्तरं करुणां अनुभूतवती। एवं दृष्ट्वा, शिकारीं दृष्ट्वा, दयां प्रकटयित्वा, धर्मात्मा ऋषिः करुणां अनुभवति।