शृणुत भगवतः वाल्मीकिमुनिप्रणीतस्य श्रीरामायणस्य अरण्यकाण्डे एकोनविंशतितमः सर्गः कथ्यते। तत्र दृष्ट्वा स्वां भगिनीं शूर्पणखां विकृतां रक्तवस्त्रां भूमौ पतिताम्, खरः राक्षसाधिपः क्रोधाग्निना दग्धमानः ताम् अपृच्छत्। उत्थेहि! संशयं भीतिं च त्यज्य सुस्पष्टं वद—कः त्वां एवं विकृतां कृतवानिति। को नाम मृत्युसर्पेण सह क्रीडन्, तस्य कुण्डलीकृतस्य विषधरस्य शिरसि मूर्ध्नि मूर्ध्नि स्पर्शं कृतवान्? को वा मृत्युपाशेन ग्रीवायाम् आरोपितेऽपि, मोहात् न जानाति, अद्य त्वां समासाद्य परमं विषं पीतवान् इव भवति? त्वं बलपराक्रमे समुपेता, इच्छया गन्तुं शक्नोषि, रूपाणि च विविधानि धारयितुं समर्था—कस्य त्वया मृत्युसमीपगतेवेदृशं दैन्यं प्राप्तम्? केषां देवतानां, गन्धर्वाणां, पिशाचानां, महर्षीणां वा, एषा शक्ति अस्ति या त्वां एवं विकृतां कर्तुम्? अहं हि लोके न कञ्चिद् पश्यामि यो मां किंचित् अपि दुष्कृत्यं कर्तुम् उत्सहते—नापि अमराः, न इन्द्रः वज्रधारी च। अद्य बाणैः तं हनिष्यामि, तस्य प्राणान् संहरिष्यामि, यथा हंसः क्षीरं जलात् पिबति। यस्य रक्तं मम बाणैः युद्धे मर्मसु विदारितं पृथिवी पातुम् इच्छति, सः कः? यस्य शरीरं मया युद्धे पतितं, तस्य गृध्राः प्रमुदिताः अंगेषु मांसं खादिष्यन्ति। न देवाः, न गन्धर्वाः, न पिशाचाः, न राक्षसाः तं दुरात्मानं मम महायुद्धे त्रातुं शक्ताः। त्वम् शनैः चेतनां प्राप्तवती, कथय—कथं तव अरण्ये तेन दुष्टेन निग्रहः कृतः? इत्येवं भ्रातुः क्रुद्धस्य वचनानि शृण्वती, शूर्पणखा अश्रुपूर्णलोचना वाक्यम् अब्रवीत्—द्वौ कुमारौ, रूपसम्पन्नौ, कोमलाङ्गौ, महाबलिनौ, विशालविषाणौ, वल्कलाजिनवासिनौ दृष्टौ। ते फलमूलभक्षिणौ, संयतात्मानौ, ब्रह्मचर्यनिष्ठौ, दशरथस्य पुत्रौ, भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ। गन्धर्वराजसदृशौ, राजलक्षणसंयुक्तौ—देवौ वा दानवौ वा न ज्ञातुम् अशक्नुवम्। तत्रैकां युवतीं रूपसम्पन्नाम्, सर्वाभरणभूषिताम्, तन्वङ्गीं, तयोः मध्ये स्थितां अपश्यम्। तयोः उभयोः साहाय्येन, तस्याः स्त्रियाः विषये, अहं दैन्यं प्राप्ता, पापिनीव, अनाथेव। मम प्रथमः अभिलाषः एषः—युद्धे तयोः रक्तं पिबेयमिति, स त्वया साध्यः। एवं वदन्त्याः शूर्पणखायाः, खरः क्रोधसंरक्तः, चतुर्दश महाबलिनः राक्षसान्, कालान्तकसमान्, आज्ञापयत्—द्वौ पुरुषौ, शस्त्रपाणिनौ, वल्कलाजिनवासिनौ, स्त्रीसहितौ, घोरे दण्डकारण्ये प्रविष्टौ। तौ च तां च दुष्टां स्त्रीं हत्वा, शीघ्रं प्रतियात; एषा भगिनी मम तयोः रक्तं पिबतु। एषा भगिन्याः कामना, शीघ्रं साध्यताम्; स्वबलं प्रयोक्तुम् अर्हथ। यदा तौ भ्रातरौ युद्धे हन्यध्वे, तदा एषा प्रमुदिता तयोः रक्तं युधि पिबिष्यति। खरस्य आज्ञया ते चतुर्दश राक्षसाः शूर्पणखया सह, वातनुनीतानिव मेघाः, तत्र जग्मुः। शृणुत विंशतितमः सर्गः श्रीवाल्मीकि रामायणे अरण्यकाण्डे। ततः भीषणा शूर्पणखा रामस्य आश्रमं गत्वा, तौ भ्रातरौ सीतया सहितौ राक्षसेभ्यः निवेदयामास। तत्र ते राक्षसाः रामं महाबलिनं पर्णशालायां सीतया लक्ष्मणेन च सेव्यमानं दृष्टवन्तः। तस्याः आगमनं तेषां च राक्षसानां दृष्ट्वा, श्रीरामः तेजसा दीप्तिमान् भ्रातरं लक्ष्मणं प्रति वाक्यम् उदाहरत्—सौमित्रे, किंचित् स्थातव्यं, सीतायाः समीपे स्थित्वा; अहं एतान् आगतान् विनाशयिष्यामि। रामस्य आज्ञां श्रोतुं लक्ष्मणः प्रत्यूच्य—एवं करिष्ये इति, रामस्य वचनं ससन्मानं प्रतीयाय। रामः धर्मात्मा स्वर्णभूषितं महत् धनुः आदाय, तं च सज्यं कृत्वा, राक्षसान् प्रति उवाच—वयं दशरथस्य पुत्रौ, भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ, सीतया सहिताः दुष्करं दण्डकारण्यं प्रविष्टाः। फलमूलभक्षिणौ, संयतात्मानौ, ब्रह्मचर्यव्रतधारिणौ, अत्र वसामः—किं कारणं युष्माभिः अस्माकं हिंसा क्रियते? अहं धनुषा बाणैः च, मुनिनां आज्ञया, दुष्टभाविनः युष्मान् हन्तुं प्राप्तः अस्मि। अत्रैव स्थीयताम्; जीवितम् इच्छथ चेत्, गच्छत; न निवर्तनीयम्। रामस्य वचनं श्रुत्वा, ते चतुर्दश ब्राह्मणघ्नाः राक्षसाः, शूलपाणयः, क्रोधसंयुक्ताः प्रत्युवाचुः। भीषणा रक्तलोचना, रामस्य अपि रक्तलोचनस्य, उग्रं सौम्यवचः परिहासपूर्वकं वदन्तः, तस्य वीर्यदर्शनात् हृष्टाः, ऊचुः—त्वं अस्माकं स्वामिनः खरस्य महाबलिनः कोपं उत्तेजयित्वा, एकाकी अद्यैव युधि निहन्यसे। एवं तत्र रामायणस्य अरण्यकाण्डे एकोनविंश- विंशतिसर्गयोः महान् संवादः प्रवृत्तः।