तदा श्रीरामः, शूर्पणखां कामबन्धनैः बद्धां दृष्ट्वा, स्वयमेव स्मितपूर्वकं सौम्यवचनं ताम् उवाच। ‘‘मया विवाहः कृतः, एषा च मे धर्मपत्नी। तवोदृशीनां स्त्रीणां सहधर्मिण्याः सन्निधिः महद्व्यथाजनकः। किन्तु एषः मे अनुजः लक्ष्मणः नाम, धर्मात्मा, मनोज्ञः, दीप्तिमान्, अविवाहितः, वीर्यसम्पन्नः। स युवकः, सुन्दरः, प्रथमं पत्नीमिच्छन्, तव सौन्दर्यस्य तुल्यः पतिः भवितुम् अर्हति। हे विशालाक्षि, तं मे भ्रातरं पतिम् कुरु, हे सुन्दरनितम्बिनी, प्रतिपत्नीवर्जिता, मेरुशिखरे सूर्यप्रभेव।’’ इत्येवं रामवचनेन प्रेरिता शूर्पणखा कामवश्या त्वरितं रामं परित्यज्य लक्ष्मणं अभ्यभाषत्। ‘‘हे सौम्य, अहं तव योग्यपत्नी, उत्तमवर्णा; मया सह त्वं दण्डकारण्ये सुखेन विचरिष्यसि।’’ इत्युक्त्वा ताम् राक्षसीं सौमित्रिः वाक्यकुशलः स्मितपूर्वकं यथायोग्यं प्रत्युवाच। ‘‘कथं त्वं दासी, अहं दासोऽस्मि, तव पत्नीत्वं इच्छसि? अहं धर्मिष्ठस्य भ्रातुः आश्रितः, हे पद्मवर्णे। हे विशालाक्षि, त्वं मे धर्मिष्ठस्य भ्रातुः कनिष्ठा पत्नी भव, स संपन्नः, सिद्धः, हृष्टः, शुद्धवर्णः। पुरातनां, कुरूपां, दुष्टां, क्रूरां, स्थूलपोटां पत्नीं परित्यज्य, स नूनं त्वामेव पत्नीत्वाय वरणं करिष्यति। कः हि, हे सुन्दरवर्णे, विवेकिनां मध्ये, तादृशीं उत्तमस्त्रीं परित्यज्य अन्यां स्नेहितुम् इच्छेत्?’’ इत्येवं लक्ष्मणवचनैः क्रूरा स्थूलपोटा राक्षसी अविवेकिनी तस्य वचनं सत्यम् इति मन्यते स्म। कामवश्या सा रामं शत्रुनिग्रहम्, सीतया सह पर्णशालायां स्थितं, दुर्गमं समीपं अगच्छत्। ‘‘पुरातनां, कुरूपां, दुष्टां, क्रूरां, स्थूलपोटां पत्नीं आलिंग्य, त्वं माम् नाद्रियसे। अद्य अहं एतां मानुषीं स्त्रीं तव साक्षात् खादिष्यामि; ततः प्रतिपत्नीवर्जिता त्वया सह यथेष्टं विचरिष्यामि।’’ इत्युक्त्वा, मृगाक्षी, लतानिभा, क्रोधात् ज्वालायमानशिखेव रोहिणीं प्रति त्वरितं अभ्यधावत्। रामः ततः सौमित्रिं उवाच—‘‘हे सौमित्रे, क्रूरैः अधमैः जीवैः कदापि हास्यं न कर्तव्यम्; त्वं यथायोग्यं वैदेहीं जीवितुम् पालय। हे पुरुषसिंह, त्वं एतां कुरूपां, दुष्टां, उन्मत्तां, स्थूलपोटां राक्षसीं विकृतिं कुरु।’’ इत्युक्त्वा, महाबलः लक्ष्मणः, रामस्य साक्षात्, क्रोधात् खड्गं उत्पाट्य, तस्याः कर्णौ नासिकां च छित्त्वा। कर्णनासिकाभ्यां छिन्नया, सा भीषणा शूर्पणखा विकृतस्वरा, वनं पुनः तेनैव मार्गेण पलायिता। विकृतवर्णा, रक्तवर्णा, भीषणा, बहुविधं रक्तं स्रवत्सु, बाहुं आलंब्य, गर्जन्ती, महावनं प्रविष्टा। ततः विकृतवर्णा, रक्तस्रविणी, भयमोहमूर्च्छाव्याप्ता, जनस्थानस्थं राक्षससमूहपरिवृतं, तीक्ष्णतेजसं भ्रातरं खरं उपगम्य, आकाशात् अशनिवत् भूमौ पतिता। तत्र रक्तवर्णा, विकृतस्वरूपा, भयमोहमूर्च्छाव्याप्ता, खरं सर्वं रामस्य, सीतायाः, लक्ष्मणस्य वनागमनं, स्वविकृतिं च, सर्वं उवाच। ‘‘शृणु अब् अरण्यकाण्डे श्रीवाल्मीकिरामायणे एकोनविंशतितमं सर्गम्।’’ इत्युक्त्वा। खरः राक्षसः, भगिनीं भूमौ पतितां, विकृतस्वरूपां, रक्तस्रविणीं दृष्ट्वा, क्रोधेन ताम् पप्रच्छ। ‘‘उत्तिष्ठ, मोहं भयञ्च त्यज; स्पष्टं वद, कः त्वाम् एवं विकृतिं कृतवान्?’’ ‘‘कः, कृष्णसर्पं लीलया स्पृशन्निव, मृत्युसूत्रं कण्ठे बद्ध्वा, मोहात् न वेत्ति, अद्य त्वाम् साक्षात् विषं पिबन्?’’ ‘‘त्वं शक्तियुक्ता, वीर्यसम्पन्ना, इच्छया यत्र तत्र गन्तुं, रूपान्तरं कर्तुं समर्था; केन त्वं मृत्युसमीपं प्राप्ता?’’ ‘‘देवाः, गन्धर्वाः, पिशाचाः, महर्षयः—कः तव विकृतिं कर्तुं समर्थः?’’ ‘‘न अहं पश्यामि लोकस्य मध्ये, यो मे अहितं कर्तुं समर्थः; न देवेषु, न वज्रधरे इन्द्रे।’’ ‘‘अद्य अहं तस्य जीवितं शरैः हरीष्ये, यथा हंसः क्षीरं वारिणः पिबति। यस्य रक्तं, युद्धे मम शरैः जीवस्थानात् छिन्नं, पृथिवी पिबितुम् इच्छिष्यति, स मया हतः। यस्य शरीरं मया युद्धे पतितं, गृध्राः हृष्टाः तस्य अङ्गात् मांसं विदार्य खादिष्यन्ति। न देवाः, न गन्धर्वाः, न पिशाचाः, न राक्षसाः, तं महायुद्धे मम हन्तुं रक्षितुं शक्याः। धीरेण चेतना प्राप्ता, त्वं यथायोग्यं वद, कथं तेन दुष्टेन वनान्तरे विजिता?’’ भ्रातृवचनं श्रुत्वा, विशेषतः क्रुद्धस्य, शूर्पणखा अश्रुपूर्णं वचनं अब्रवीत्—‘‘द्वौ युवकौ, सुन्दरौ, कोमलौ, महाबलौ, पद्मविपुलाक्षौ, वल्कलाजिनवाससौ...