तदा राक्षसी शूर्पणखा, काकुत्स्थस्य भ्रातृसख्यं सीतां विरूपा, दुṣ्टा, उग्ररूपा, दीनपोटबेला, तस्य सह भ्रात्रा खादितुं इच्छन्ती, रामं उद्दिश्य उवाच—"ततः त्वं मया सह दण्डकवनं विचरिष्यसि, पर्वतशिखराणि विविधानि च वनानि द्रक्ष्यसि।" एवं उक्ते, काकुत्स्थः विवेकिनां श्रेष्ठः, मदोन्मत्तनेत्रां तां राक्षसीं उपहस्य, प्रत्युवाच। श्रीवाल्मीकि रामायणे, अरण्यकाण्डे, अष्टादशे सर्गे, रामः तां कामबन्धनैः बद्धां शूर्पणखाम् अवलोक्य, स्वयम् स्मितपूर्वकं सौम्यं वचनं प्राह। "मया विवाहः कृतः, अयं प्रिया पत्नी मम। स्त्रीणां तु सहपत्नी दुःखस्य कारणं भवति। किंतु अयं मम अनुजः लक्ष्मणः नाम, धर्मिष्ठः, सुन्दरः, तेजस्वी, अविवाहितः, वीर्यसम्पन्नः। सः तरुणः, रम्यरूपः, प्रथमं विवाहे इच्छावान्, तव सौन्दर्यं तुल्यं पतित्वं योग्यं। हे विशालाक्षि, तं भ्रातरं पतिं कुरु, हे सुमध्याम्, निर्जनपत्नीव सूर्यकान्ति मेरौ।" रामस्य वचनेन, तया कामवश्या राक्षसी, त्वरितं रामं परित्यज्य लक्ष्मणमुपगम्य उवाच—"हे सुन्दर, त्वं मम योग्यः पतिः, उत्तमवर्णः; मया सह दण्डकवनं सुखेन विचरिष्यसि।" तस्याः वचः श्रुत्वा, सौमित्रिः वाक्यकुशलः, स्मित्वा यथायोग्यं प्रत्युवाच—"कथं त्वं दासी, मम सेवकस्य पत्नीत्वं इच्छसि? अहं स्वस्य महात्मनः भ्रातरं पराधीनः, हे पद्मवर्णे। हे विशालाक्षि, त्वं मम भ्रातुः कन्या पत्नी भव, सः श्रीमान्, सिद्धः, प्रमुदितः, शुद्धवर्णः। पुरातनां विरूपां दुṣ्टां उग्रां पोटबेलां पत्नीं त्यक्त्वा, सः नूनं त्वामेव पत्नीं वरणीयां करिष्यति। को वा, हे शुभवर्णे, स्त्रीषु उत्तमं सौन्दर्यं परित्यज्य अन्यां स्त्रीं प्रीणयेत्?" लक्ष्मणस्य वचनेन, तया उग्रपोटबेला राक्षसी, विवेकहीना, तद्वचनं सत्यम् मन्यते। कामवशात् तया राक्षसी, शत्रुनिग्रहणं रामं, सीतया सह पत्रशालायां स्थितं, दुष्प्राप्यं, उपगम्य उवाच—"एतां पुरातनां विरूपां दुṣ्टां उग्रां पोटबेलां पत्नीं आसक्तः, त्वं माम् नाद्रियसे। अद्य अहं एतां मानुषीं तव पुरतः खादिष्यामि, ततः निर्जनपत्नीत्वेन तव सह यथेष्टं विचरिष्यामि।" एवं उक्त्वा, मृगनयना, लतासमा, तस्याः राक्षस्याः क्रोधात्, दीप्तशिखेव रोहिण्यां प्रति त्वरितं अभ्यधावत्। रामः सौमित्रिं उवाच—"हे सौमित्रे, कदापि दुṣ्टैः, अधमैः, क्रूरैः प्रहसनं न कार्यम्; सौम्य, यथासम्भवम् वैदेही जीवतु। हे पुरुषसिंह, त्वं एतां विरूपां दुṣ्टां मदोन्मत्तां महापोटबेलां राक्षसीं विकृताम् कुरु।" एवं उक्ते, बलवान् लक्ष्मणः, रामस्य साक्षात्, क्रुद्धः, खड्गं उत्कीर्ण्य, तस्याः कर्णौ नासिकां च छिन्नवान्। छिन्नकर्णनासिका सा भीषणा शूर्पणखा, विकृतवाणीं कृत्वा, त्वरितं वनं पुनः प्रविष्टा। विकृतरूपा, भीषणा, रक्तनिष्पीडिता, सा राक्षसी नानारूपं गर्जन्ती, वर्षमासे मेघवत् निनदन्ती। सा घोरदर्शना, बहुधा रक्तप्रवाहिनी, बाहू धृत्वा, गर्जन्ती, महावनं प्रविष्टा। विकृतरूपा सा, जनस्थानस्थे राक्षससमूहेन परिवृते, उग्रतेजसि भ्राते खरं उपगम्य, आकाशात् विद्युत्पातवत् भूमौ पतिता। तत्र रक्तनिष्पीडिता, विकृतरूपा, भीषा, मोहजडिता, मुमूर्षा, तं भ्रातरं खरं रामस्य, तस्य पत्नीस्य, लक्ष्मणस्य वनागमने, स्वस्य विकृत्यां च, सर्वं निवेदयामास। श्रीवाल्मीकि रामायणे, अरण्यकाण्डे, एकोनविंशतिसर्गे, खरः राक्षसः तां भगिनीं पतितां, विकृतरूपां, रक्तनिष्पीडितां दृष्ट्वा, क्रोधात् पप्रच्छ। "उत्तिष्ठ, मोहं भयञ्च त्यज; यः त्वां एवं विकृतवान्, स्पष्टं वद। कः कालेयेन सर्पेण क्रीडन्, मृत्युसूत्रं ग्रीवायां बद्ध्वा, त्वया सम्प्राप्तः, तं विषं पिबन्, मोहात् न जानाति? त्वं बलवीर्यसम्पन्ना, यत्रेच्छसि तत्र गन्तुम्, रूपान्तरं कर्तुम् समर्था; कः त्वां मृत्युसमं प्राप्तवान्? देवेषु, गन्धर्वेषु, पिशाचेषु, महर्षिषु वा, कः तव विकृत्यं कर्तुम् समर्थः? अहं जगति न कञ्चन पश्यामि, यः मम अहितं कर्तुं साहसः कुर्यात्; न अमराणां मध्ये, न वज्रधरे इन्द्रे। अद्य तं बाणैः जीवितं हरिष्यामि, हंसः क्षीरं जलात् पिबेत् इव। यस्य रुधिरं, मम बाणैः युद्धे प्राणस्थानि छिन्नं, भूमिः पिबितुम् इच्छेत्, मया हतस्य। यस्य शरीरं, मया युद्धे पतितं, गृध्राः हृष्टाः अंगात् मांसं विद्राव्य खादन्ति।" इति श्रीरामायणस्य अरण्यकाण्डे वर्णितं कथा।