तदा शूर्पणखा, विकृतवदना, रामं समीपं गत्वा तं सम्बोधयामास—“एषा तव न शोभनाय योग्याऽस्ति, विकृतवदना दुर्गुणा च; अहमेव तव पत्नीत्वाय योग्याऽस्मि। मां तं रूपं पश्य। एषा कृशोदरी, विकृतवदना, दुष्टा, भीषणा च—तां तव भ्रातुः सहचारिणीं सह तेन खादिष्यामि। ततः त्वं कामन्विता मया सह दण्डकारण्ये पर्वतशिखराणि विविधानि च वनानि पश्यन् विचरिष्यसि।” एवं उक्त्वा, काकुत्स्थः, प्राज्ञवक्ता, मदोन्मत्तनेत्रां तां राक्षसीं उपहसन् प्रत्युवाच। इत्यारण्यकाण्डे वैदिके वाल्मीकि-रामायणे अष्टादशः सर्गः आरभ्यते। ततः रामः, शूर्पणखां कामबन्धनैः बद्धां दृष्ट्वा, स्वयमवदत् स्मितपूर्वकं सौम्यया वाचा—“अहं पूर्वमेव विवाहितः, एषा च मम प्रिया भार्या। तवादृशीनां स्त्रीणां सहपत्नी दुःखस्य कारणं भवति। किंतु, एषः मम अनुजः लक्ष्मणो नाम, धर्मज्ञः, रम्यवपुः, यशस्वी च, अविवाहितः, वीर्यसम्पन्नः। स युवा, सुन्दरः, प्रथमं विवाहे इच्छुः, तव सौन्दर्याय उपयुक्तः पतिः भविष्यति। हे विशालाक्षि, मम भ्रातृं पतिं कुरु, हे सुमध्याम्, प्रतिपत्नीविहीनं, मेरुशिखरे सूर्यरश्मिवत्। एवं रामेन उक्ता, सा राक्षसी कामवशेन त्वरितं रामं परित्यज्य लक्ष्मणं अभ्यधावत्। तं संबोधयामास—“हे सुन्दर, अहं तव योग्याऽस्मि, उत्तमवर्णा च; मया सह त्वं दण्डकारण्ये सुखेन विचरिष्यसि।” एवं राक्षस्याः वचः श्रुत्वा, सौमित्रिः, वाक्यकुशलः, स्मितं कृत्वा शूर्पणखायाः उचितं प्रत्युवाच—“कथं त्वं दासी, मम इव दासस्य पत्नीत्वं इच्छसि? अहं धर्मिष्ठस्य भ्रातुः अधीनः अस्मि, हे पद्मवर्णे। हे विशालाक्षि, त्वं मम भ्रातुः, धन्यस्य, सिद्धस्य, हृष्टस्य, शुद्धवर्णस्य, कन्यापत्नी भव। स वृद्धां, विकृतवदनां, दुष्टां, भीषणां, घटोदरीं भार्यां परित्यज्य तव एव पत्नीत्वं स्वीकरिष्यति। को हि, हे सुमुखि, विवेकिनां मध्ये, स्त्रीणां उत्तमं सौन्दर्यं परित्यज्य अन्यां प्रियतां धारयेत्?” एवं लक्ष्मणेन उक्ता, सा भीषणा, घटोदरी राक्षसी, विवेकहीना, तस्य वचः सत्यम् इति मन्यते। कामवशेन, सा राक्षसी शत्रुनिग्रहणं रामं पर्णशालायां सीतया सह उपगच्छति। सां रामं सम्बोधयामास—“एषा वृद्धा, विकृतवदना, दुष्टा, भीषणा, घटोदरीं भार्यां त्वं स्पृशन् माम् नाधिकृत्य पश्यसि। अद्य अहं तां मानुषीं तव पुरतः खादिष्यामि, ततः प्रतिपत्नीविहीनं त्वया सह यथेष्टं विचरिष्यामि।” एवं उक्त्वा, मृगाक्षी, लता-सदृशी, सा राक्षसी क्रोधवशात् रोहिणीं प्रति उल्केव दीप्त्या अभ्यधावत्। रामः सौमित्रिं सम्बोधयामास—“हे सौमित्रे, क्रूरैः हीनैः च जीवैः कदापि हास्यं न कार्यम्; त्वं यत्नेन वैदेहीं जीवितुं पश्य। हे पुरुषसिंह, त्वं विकृतवदनां, दुष्टां, प्रमत्तां, महाघटोदरीं राक्षसीं विकृतां कुरु।” एवं सीतया उक्तः, बलवान् लक्ष्मणः, क्रुद्धः, रामस्य साक्षात्, खड्गं उत्थाय तस्याः कर्णौ नासिकां च छित्वा। छिन्नकर्णानासिका सा भीषणरूपा शूर्पणखा विकृतस्वरेन व्याकुला वनं पुनः अभ्यधावत्। विकृतवदना, भीषणदृश्या, रक्तप्लुताङ्गी, सा राक्षसी नानारवं कृत्वा मेघवर्षे मेघवद् गर्जन्ती। रक्तप्लुताङ्गी, विकृतवदना, भयानका, बाहुं धृत्वा, वनं प्रविष्टा। ततः, विकृतवदना, रक्तप्लुताङ्गी, भयमोहमूर्च्छाव्यपेताऽभूत्वा, जनस्थानस्थं भ्रातृं खरं, राक्षससमूहेन परिवृतं, विकटवीर्यं, उपगम्य आकाशात् वज्रपातवद् भूमौ पतिता। तत्र, रक्तप्लुताङ्गी, विकृतवदना, भयमोहमूर्च्छायुक्ता, खरं भ्रातृं सर्वं कथयामास—रामस्य, तस्य भार्यायाः, लक्ष्मणस्य च वनागमनं, स्वस्य विकृतिं च। इत्यारण्यकाण्डे वाल्मीकि-रामायणे उन्नविंशः सर्गः आरभ्यते। ततः, खरः राक्षसः, रक्तप्लुतां, विकृतवदनां भगिनीं भूमौ पतितां दृष्ट्वा, क्रोधवशात् तां पप्रच्छ। “उत्तिष्ठ, मोहम् भयम् च त्यज, स्पष्टं वद—कः त्वां एवं विकृतवदनां कृतवान्? कः कालसर्पं लीलया स्पृशन्, मृत्युसूत्रं ग्रीवायां बद्ध्वा, मोहेन न जानाति, अद्य त्वां दृष्ट्वा परमं विषं पीतवान्? त्वं बलवीर्यसम्पन्ना, इच्छया रूपं परिवर्तयितुं समर्था—कस्य वशं प्राप्ता मृत्युसदृशं? देवाः, गन्धर्वाः, यक्षाः, महर्षयः वा—कः त्वां विकृतवदनां कर्तुं समर्थः? न अहं लोकस्य मध्ये कञ्चन पश्यामि यस्य मम अहितं कर्तुं साहसः स्यात्—न अमराः, न वज्रधारी इन्द्रः। अद्य तं शरैः मम जीवितं हरिष्यामि, हंसः क्षीरं जलात् पिबति यथा। यस्य रक्तं, शरैः जीवनस्थाने छिन्नं, युधि मया हन्यमानस्य, पृथिवी पिबितुम् इच्छेत्?