रामः शूर्पणखायाः रूपं दृष्ट्वा तस्याः परिमलितया आकृष्टः, तां समीपस्थां राक्षसीं सन्दिग्धया दृष्ट्या पप्रच्छ, “त्वं कस्य? त्वं कः? कस्य च त्वं स्वामी? राक्षसीव त्वं दृश्यसे, किन्तु मनोहरं रूपं धारयसी। किमर्थं इह आगता? तत्त्वं वद, सत्यं वद।” एवं रामस्य वचनानि श्रुत्वा, कामातुरया शूर्पणखया उत्तरं दत्तम्, “राम, शृणु, यथार्थं वक्ष्यामि। अहं शूर्पणखा नाम राक्षसी, यथेष्टं रूपं धारयितुं समर्था। एकाकिनी अस्मिन वनं विचरामि, सर्वान् भयमुत्पाद्य। रावणः मे भ्राता, सम्भवतः तस्य नामं श्रुतं भवति। स वीरः, विश्व्रवसः पुत्रः, तस्य नामं अपि श्रुतं भवति। कुम्भकर्णः अपि अस्ति, यो नित्यं निद्रायाम् मग्नः, महाबलः। विभीषणः धर्मात्मा, राक्षसवद् न आचरति; खरा दुःषणौ च युद्धे प्रसिद्धौ मे भ्रातरौ। तान् विहाय, त्वां प्रथमं दृष्ट्वा, भावानुगत्या आगता, उत्तमं नरं पतिं इच्छन्ती। मम बलं अस्ति, स्वबलात् यत्र इच्छामि तत्र गच्छामि; त्वमेव पतिः भूत्वा दीर्घकालं मम सह गच्छ; सीतया तव किम्? सा विकला, कुरूपा, तव योग्यं नास्ति; अहमेव तव योग्यं पत्नी, तं रूपं पश्य। एषा विकला, पापिनी, भीषणा, कुपितवदना—तां तव भ्रातृसखा सहितं खादिष्यामि। ततः त्वं मम सह कामनया दण्डकवनं विचरिष्यसि, शिखराणि, विविधानि वनानि च पश्यन्।” एवं उक्त्वा, काकुत्स्थः, प्राज्ञः वक्ता, मदनाच्छादिताक्षीं राक्षसीं हसन् प्रत्युवाच। ततः श्रीमान् वाल्मीकि रामायणस्य अरण्यकाण्डे अष्टादशसर्गस्य श्रवणं विधीयते। रामः शूर्पणखायाः कामबन्धेन बद्धां दृष्ट्वा, स्वयम् स्मितम् उपधाय, सौम्यं वचनं अब्रवीत्, “मम विवाहः कृतः, एषा प्रिया पत्नी अस्ति। तव सदृशीनां स्त्रीणां सहपत्नी दुःखस्य कारणं भवति। किन्तु मम अनुजः लक्ष्मणः नाम, धर्मात्मा, रम्यरूपः, तेजस्वी, अविवाहितः, वीर्यसम्पन्नः। स तरुणः, सौम्यः, प्रथमं पत्नीं इच्छति, तव सौन्दर्यस्य योग्यः पतिः भविष्यति। हे विशालाक्षि, तं मम भ्रातरं पतिं कुरु, हे सुंदरनितम्बे, सहपत्नीविहीनं, मेरुशिखरे सूर्यतेजः इव। एवं रामस्य वचनेन प्रेरिता, राक्षसी, कामातुरा, तत्क्षणं रामं विहाय, लक्ष्मणं अभ्यधावत्। “हे सुंदर, अहं तव योग्यं पत्नी, उत्तमवर्णा; मया सह त्वं सुखेन दण्डकवनं विचरिष्यसि।” एवं राक्षस्याः वचनं श्रुत्वा, सौमित्रिः, वाक्यकुशलः, स्मितम् उपधाय, शूर्पणखायाः उचितं प्रत्युत्तरं ददौ, “कथं त्वं दासी, मम दास्याः पत्नीं इच्छसि? अहं धर्मिष्ठस्य भ्रातुः अधीनः, हे पद्मवर्णे। हे विशालाक्षि, त्वं मम धर्मिष्ठस्य भ्रातुः कनिष्ठा पत्नी भव, सः श्रीमान्, सिद्धः, हृष्टः, शुद्धवर्णः। पुरातनां, कुरूपां, पापिनीं, भीषणां, कुपितवदनां पत्नीं विहाय, सः त्वामेव पत्नीं स्वीकरिष्यति। कः हि, हे सुंदरवर्णे, विवेकिनां मध्ये, उत्तमं स्त्रीसौन्दर्यं विहाय, अन्यां रमणीं इच्छेत्?” एवं लक्ष्मणस्य वचनं श्रुत्वा, शूर्पणखा, भीषणा, कुपितवदना, विवेकहीना, तस्य वचनं सत्यम् इति मन्यते। कामातुरा सा रामं समीपं अगच्छत्, यः शत्रुनिग्रहः, सीतया सह पत्रशालायां उपविष्टः, दुष्प्राप्यः। “पुरातनां, कुरूपां, पापिनीं, भीषणां, कुपितवदनां पत्नीं आलिङ्ग्य, त्वं माम् अवमन्यसे। अद्य अहं एतां मानुषीं स्त्रीं तव पुरतः खादिष्यामि, ततः सहपत्नीविहीनः त्वया सह यथेष्टं विचरिष्यामि।” एवं वचनं उक्त्वा, मृगाक्षी, लतासदृशी, महाक्रोधेन, रोहिण्याः इव धूमकेतुः, शीघ्रं अग्रे धावति। तदा रामः सौमित्रिं उवाच, “हे सौमित्रे, कदापि क्रूरैः, अधमैः जनैः हास्यं न कर्तव्यम्; त्वं यथा वैदेही जीवति तद्विधिं कुरु। हे पुरुषसिंह, त्वं एतां कुरूपां, पापिनीं, उन्मत्तां, स्थूलपोटां राक्षसीं विकृतिं कुरु।” एवं सीतायाः वचनेन प्रेरितः, बलवान् लक्ष्मणः, क्रुद्धः, रामस्य साक्षात्, खड्गम् उत्थाय, तस्याः कर्णौ नासिकां च छित्त्वा। तस्याः कर्णनासिकयोः छेदेन, भीषणा शूर्पणखा विकृतस्वरेण आक्रन्दयन्ती, तेन मार्गेण वनं प्रत्यगच्छत्। विकृतवर्णा, भीषणा, रुधिरार्द्रा सा राक्षसी, विविधैः शब्दैः गर्जन्ती, वर्षकालस्य मेघवत्। सा विकृतरूपा, विविधरुधिरधारा, बाहुं गृहीत्वा गर्जन्ती, महावनं प्रविष्टा। तदा विकृतवर्णा, रुधिरार्द्रा, भयमोहमूर्छिता, भ्रातृं खरं अभ्यगच्छत्, यः जनस्थानं राक्षसगणैः परिवृतः, तीक्ष्णतेजाः। आकाशात् वज्रपात इव भूमौ पतिता। तत्र, रुधिरार्द्रा, विकृतवर्णा, भय, मोह, मूर्छया आक्रान्ता, भ्रातुः खरस्य समीपे सर्वं उक्तवती—रामस्य, तस्य पत्न्याः, लक्ष्मणस्य वनागमनं, स्वस्य विकृतिं च। श्रीमान् वाल्मीकि रामायणस्य अरण्यकाण्डे उन्नविंशतितमसर्गस्य श्रवणं विधीयते। खरः राक्षसः, स्वसारं भूमौ पतितां, विकृतवर्णां, रुधिरार्द्रां दृष्ट्वा, क्रोधेन दग्धः, तां पप्रच्छ।