रामः तदा लक्ष्मणं स्वं अनुजं, यस्य नाम लक्ष्मणः, मयि भक्तं, सीतां च वैदेहीं पत्नीं प्रसिद्धां दर्शयन् राक्षसीं प्रेक्ष्य उवाच—“कस्य त्वं, कोऽसि, कस्य वा? राक्षसीव रूपमधुरया दृश्यसे। किमर्थं इह आगता—कः तव यथार्थः हेतुः? सत्यम् उक्त्वा ब्रूहि।” तस्याः वचनं श्रुत्वा, कामेन पीडिता सा राक्षसी प्रत्युवाच—“राम, शृणु, सत्यं वक्ष्यामि। अहं राक्षसी शूर्पणखा नाम्ना, इच्छया रूपं यथा यथा धारयितुं समर्था। एकाकिनी अस्मिन वनान्तरे विचरन्ती सर्वान् भयङ्करी। रावणो मे भ्राता—सर्वश्रुतः सः। स वीरः विश्रवसः पुत्रः, कुम्भकर्णः च महाबलः नित्यं निद्रायुक्तः। विभीषणः धर्मात्मा, राक्षसवद् न आचरत्। खरः दूषणः च युद्धे प्रख्यातवीरौ। तान् विहाय त्वां प्रथमं दृष्ट्वा, भावेन आकृष्टा, उत्तमं नरं पतिं इच्छन्ती आगता। अहं शक्तिसम्पन्ना, स्वबलात् स्वतन्त्रविचारिणी; दीर्घकालं पतिः भव—सीतया किं करिष्यसि? सा विकृतरूपा, कुरूपा, तव योग्यं न; अहमेव तव योग्यां पत्न्यां—मम रूपं पश्य। एषा कुरूपा, दुष्टा, उग्रस्वभावा, पतितपोटबुन्धी—अस्याः, तव भ्रातुः सहचारिण्याः, लक्ष्मणस्य च, भक्षयिष्यामि। ततः त्वं कामेन दण्डकवनं मया सह विचरिष्यसि, शिखराणि काननानि च पश्यन्। एवं उक्तः काकुत्स्थः, प्राज्ञः वक्ता, मदोन्मत्तनेत्रां तां राक्षसीं हसित्वा प्रत्युवाच। ततः श्रीवाल्मीकि रामायणे, आरण्यकाण्डे, अष्टादशसर्गः आरभ्यते। रामः तदा शूर्पणखां कामबन्धनैः बद्धां दृष्ट्वा, स्वयम्, स्मितपूर्वकं, सौम्यं वचनं उवाच—“मम विवाहः कृतः, एषा प्रिया पत्न्यस्ति। स्त्रीणां सहपत्नी दुःखस्य कारणम्। अयं तु मम अनुजः लक्ष्मणः नाम, धर्मिष्ठः, रम्यदर्शनः, कीर्तिमान्, अविवाहितः, वीर्यसम्पन्नः। स नवयुवकः, सौम्यः, पत्न्यर्थी, तव रूपेण योग्यः पतिः। हे विशालाक्षि, मम भ्रातृं पतिं कुरु, हे सुन्दरी, प्रतिपत्नीविना, मेरुशिखरे सूर्यप्रभेव। एवं रामेण उक्ता, राक्षसी, कामेन अभिभूता, त्वरया रामं विहाय लक्ष्मणं अभ्युवादत्—“सौम्य, अहं तव योग्यां पत्न्यां, उत्तमवर्णा; मया सह दण्डकवनं सुखेन विचरिष्यसि।” तस्याः वचनं श्रुत्वा, सौमित्रिः, वाक्यविशारदः, स्मितपूर्वकं शूर्पणखायै यथोचितं प्रत्युवाच—“कथं त्वं दासी, मम सेवकस्य पत्न्यां इच्छसि? अहं भ्रातृनिष्ठः, हे पद्मवर्णे। हे विशालाक्षि, त्वं मम महात्मनः भ्रातुः कनिष्ठा पत्न्यां भूत्वा, समृद्धस्य, सुखिनः, शुद्धवर्णस्य, पत्न्यां भव। पुरातनां, कुरूपां, दुष्टां, उग्रां, पोटबुन्धीं पत्न्यां परित्यज्य, स तव एव पत्न्यां व्रजिष्यति। को हि, हे सुन्दरवर्णे, विवेकिनां मध्ये, उत्तमं स्त्रीरूपं परित्यज्य अन्यां कामयेत्?” एवं लक्ष्मणेन उक्ता, उग्रस्वभावा, पोटबुन्धी राक्षसी, विवेकहीना, तस्य वचनं सत्यम् इति मन्यते। कामेन अभिभूता, शत्रुनिग्रहं रामं, सीतया सह पर्णशालायां उपविष्टं, गम्यम् अकरोत्। “पुरातन्या, कुरूपया, दुष्टया, उग्रया, पोटबुन्ध्या पत्न्यां युक्तः, मां न अवमंसीसि। अद्य अहं तां मानुषीं स्त्रीं तव पुरतः भक्षयिष्यामि, ततः प्रतिपत्नीविना, तव इच्छया सह विचरिष्यामि।” एवं उक्त्वा, मृगाक्षी, लतायामिव, महाक्रोधा, रोहिण्यां ज्वलद्विद्युत्कल्पा त्वरया अभ्यधावत्। तदा रामः सौमित्रिं उवाच—“सौमित्रे, कदापि दुष्टैः, नीचैः, हास्यं न कर्तव्यम्; सुमते, यथा वैदेही जीवति, तद् यत्नेन कुरु। पुरुषसिंह, त्वं एतां कुरूपां, दुष्टां, मदोन्मत्तां, पोटबुन्धीं राक्षसीं विकृतां कुरु।” एवं सीतया उक्तः, महाबलः लक्ष्मणः, क्रुद्धः, रामस्य साक्षात्, खड्गं उत्कीप्य, तस्याः कर्णौ नासिकां च छित्त्वा। कर्णनासिकाच्छिन्ना सा घोररूपा शूर्पणखा विकृतवर्णा वनं पुनः यथागतम् अपायात्। विकृतवर्णा, रुदिरसिक्ताङ्गी, भीषणा, बहुविधैः गर्जितैः वर्षकालमेघवत् गर्जन्ती। सा विकृतदर्शना, रक्तनाना, भुजौ धृत्वा, गर्जन्ती, महावनं प्रविष्टा। ततः विकृतवर्णा, रक्तसिक्ताङ्गी, भीषणा, भ्रमात्, मूर्छात्, भयात्, खरं भ्रातृं जनस्थानस्थं, घोरतेजसं राक्षससमूहपरिवृतं, उपगम्य, आकाशात् वज्रपातमिव भूमौ पतिता। तत्र, रक्तसिक्ताङ्गी, विकृतवर्णा, भय, भ्रम, मूर्छया अभिभूता, खराय सर्वं कथयति—रामस्य, तस्य पत्न्याः, लक्ष्मणस्य च वनागमनं, स्वविकृतवर्णं च। एवं श्रीवाल्मीकि रामायणे, आरण्यकाण्डे, उन्नीससर्गः आरभ्यते।