तदा विकृतनयना सा राक्षसी रामस्य विशालाक्षिणं सौम्यरूपिणं सुमधुरया भीषणया च वाचा निरीक्ष्य ताम्रकेशा सुष्ठुवल्गुकेशं रामं दृष्ट्वा विरूपा सती तस्य मनोहरं रूपं पश्यन्ती तिष्ठति। सा वृद्धा सती युवतीव प्रतीता, तीक्ष्णा च सुभाषिणी, दुष्टाचारिणी च धर्मात्मानं रामं पश्यति, अप्रियदर्शना सुभगं तमवलोकयति। कामाविष्टा सा राक्षसी राममिदं वचनमब्रवीत्—“त्वं जटिलः तपस्विवेषधारी भार्यया सह धनुष्कोडण्डबाणधारी च। राक्षसैः समाकीर्णेऽस्मिन्प्रदेशे कुतः प्राप्तोऽसि? किमर्थं चागम्यते? यथार्थं ब्रूहि।” एवं सा शूर्पणखा नाम राक्षसी, रिपूनां संत्रासिनी, रामं सम्बोध्य सर्वमर्थं साक्षात्प्रत्युवाच। “दशरथो नाम राजा देवैरपि तुल्यवीर्यः, तस्य ज्येष्ठः पुत्रोऽहं रामो नाम प्रसिद्धः। एष मे भ्राता लक्ष्मणः नाम, मयि नित्यमनुरक्तः। एषा च मे भार्या वैदेही सीता नाम, लोके प्रसिद्धा। त्वं तु कस्य किं वा किमर्थं चात्र स्थितासि? राक्षसीव रूपेणापि मनोहररूपा दृश्यसे। किमर्थमिह प्राप्ता? यथार्थमाख्याहि।” एवं रामवचनं श्रुत्वा सा राक्षसी कामपीडिता प्रत्युवाच—“श्रृणु राम, सत्यं वक्ष्यामि। अहं शूर्पणखा नाम राक्षसी, इच्छया रूपमात्मनः परिवर्तयितुं समर्था। अहं एकाकिनीऽस्मिन्वने विचरामि, सर्वान् संत्रासयन्ती। रावणो मे भ्राता, यदीच्छसि श्रोतुम्। स वीरः विश्रवसः पुत्रः, तथा कुम्भकर्णः महाबलः नित्यं निद्रायाम्। विभीषणो धर्मात्मा, राक्षसवृत्तिं नाचरति। खरदूषणौ च भ्रातरौ युद्धे प्रसिद्धवीर्यौ। तान् विहाय त्वां प्रथमं दृष्ट्वा, भावेनाकृष्टा, उत्तमं पतिं वृण्वती त्वामुपागता। अहं स्वबलसम्पन्ना, स्वतंत्रगामिनी। त्वं मम पतिः भूत्वा चिरं वस; सीतया तव किम्? सा विरूपा, अप्रियदर्शना, तव न योग्याऽस्ति; अहमेव तव योग्यां भार्यां पश्यस्व। एषा विरूपा, दुष्टा, तीक्ष्णा, च पिंगलनाभि—एतां च भ्रातृसखीं च तं लक्ष्मणं च भक्षयिष्यामि। ततः त्वं मया सह दण्डकारण्ये कामान्वितो गिरिशिखराणि, विविधान् वनान् च द्रक्ष्यसि।” एवमुक्तः काकुत्स्थः प्राज्ञो मदनाभिहता तां स्त्रीं हास्यपूर्वं प्रत्युवाच। अथारण्यकाण्डस्याष्टादशोऽध्यायः श्रूयतामिति वाल्मीकि-रामायणं प्रवर्तते। तदा रामः शूर्पणखां कामबन्धनैः बध्नन्तीं दृष्ट्वा स्मितपूर्वकं सान्त्वनपूर्वं वचनमुवाच—“अहं विवाहितः, एषा च मे प्रिया भार्या। स्त्रीणां हि सहभार्यत्वं दुःखहेतुः। एष मे भ्राता लक्ष्मणः नाम, धर्मात्मा, सुमधुरदर्शनः, तेजस्वी, अविवाहितः, वीर्यसम्पन्नः। स यौवनसम्पन्नः, सुन्दरः, पत्नीमिच्छन्, तव तुल्यो भविता। तं गृहाण पतिं भ्रातरं मम, सुश्रोणि, न प्रतिद्वन्द्वी, मेरौ सूर्यरश्मिव।" एवं रामवचनं श्रुत्वा सा राक्षसी कामवशात् रामं विहाय त्वरया लक्ष्मणमुपगम्य वचनमुवाच—“सुन्दर! अहं तव योग्यां भार्यां, उत्तमवर्णा। मया सह त्वं सुखेन दण्डकारण्ये विचरिष्यसि।” एवं राक्षस्याऽभिहितः सौमित्रिः वाक्यविशारदः स्मितपूर्वं शूर्पणखां प्रत्युवाच—“कथं त्वं दासी मां सेवकं पतिं कर्तुमिच्छसि? अहं धर्मात्मा भ्रातृनिष्ठः, पद्मवर्णे। त्वं मे भ्रातुः कनिष्ठा भार्या भव, स श्रीमान्, सिद्धः, प्रमुदितः, शुद्धवर्णः। पुरातनाम्, विरूपाम्, दुष्टाम्, तीक्ष्णाम्, पिंगलनाभिं भार्यां विहाय, त्वामेव पत्नीं वृष्यति। कस्तु, सुमधुरवर्णे, विवेकिनां मध्ये, इदृशीं स्त्रीं विहायान्यां प्रीयेत?” एवं लक्ष्मणेनोक्तं श्रुत्वा सा तीक्ष्णा, पिंगलनाभि, राक्षसी, अविवेकिनी, तद्वाक्यं सत्यमिति मन्यते। कामवशात् सा राममुपगम्य, शत्रुघ्नं पर्णशालायां सीतया सह स्थितं दुरासदं समुपेत्य वदति—“एतां पुरातनाम्, विरूपाम्, दुष्टाम्, तीक्ष्णाम्, पिंगलनाभिं भार्यां त्वं मां नाद्रियसे। अद्याहं तव पश्यतः मानवां तां स्त्रीं भक्षयिष्यामि, ततः प्रतिद्वन्द्वीशून्या त्वया सह यथेच्छं विचरामि।” एवं कृत्वा, मृगाक्षी, लता इव, क्रोधसमन्विता, रोहिणीं प्रति ज्वलनशिखेव त्वरया धावति। रामः सौमित्रिं प्रति वदति—“सौमित्रे, नीचैः क्रूरैश्च सह हास्यं न कर्तव्यम्। यथा वैदेही जीवेत्, तथा पश्य। त्वं तु, पुरुषर्षभ, एतां विरूपां, दुष्टां, प्रमत्तां, पिंगलनाभिं राक्षसीं विकृतां कुरु।” एवं सीतया उक्तः महाबलः लक्ष्मणः रामस्य साक्षात् क्रुद्धः खड्गमुद्धृत्य तस्याः कर्णनासे छित्त्वा विकृतामकार्षीत्।