शूर्पणखा तदा रामस्य तेजस्विनः मुखं, दीर्घबाहुं, कमलदलायतेक्षणं, गजराजगमनेन चलन्तं, जटाभिः मण्डलाकारेण विराजमानं च दृष्टवती। सा रामं सौम्यस्वभावं महाबलिनं, राजलक्षणसंयुक्तं, श्यामं नीलोत्पलसन्निभं, कामदेवसदृशप्रभं च निरीक्ष्य तस्य रूपे मोहितवती। इन्द्रसदृशं तं रामं दृष्ट्वा, सा राक्षसी कामवशं प्राप्ता, विरूपमुखी अपि, सुन्दरं रामं स्फारितकटिप्रदेशं बृहदुदरां स्वयम् सस्मर। सा विकृतलोचना रामस्य विशाललोचनं पश्यन्ती, तस्य शोभनं केशपाशं, स्वस्य ताम्रवर्णकेशं, सुष्ठु रूपं रामस्य, स्वकं विरूपं च रूपं अवलोकयन्ती, मधुरस्वरा भयङ्करी च बभूव। सा वृद्धा अपि यौवनयुक्तेव, उग्रस्वभावा अपि मृदुसंवादिनी, पापकर्मा, रामस्तु धर्मात्मा, सा दुरदर्शनी, रामस्तु रमणीयदर्शनः। राक्षसी तु कामसंयुक्ता, रामं प्राह—"त्वं जटिलः, वल्कलधारी, भार्यया सहितः, धनुः बाणांश्च वहन्, राक्षसाध्युषितेऽस्मिन् स्थले किमर्थमागतः? आगमनस्य कारणं सत्यमेव वद।" एवं शूर्पणखाख्यया राक्षस्याऽभ्युक्तः रामः, शत्रूनां तापनः, सर्वं साक्षात्कारं वक्तुं प्रचक्रमे। "अस्ति कश्चित् राजा नाम दशरथः, यस्य वीर्यं देवतानां समं, अहं तस्य ज्येष्ठः पुत्रः, राम इति लोके विख्यातः। अयं मे कनिष्ठभ्राता लक्ष्मणः नाम, मयि नित्ययुक्तः, एषा च मे धर्मपत्नी सीता, वैदेही नाम, लोके प्रसिद्धा। किं त्वं, कस्यासि, का वा त्वं, कस्य वा त्वं? राक्षसीव दृश्यसे, रूपेण तु आकर्षिणी। किमर्थमिह आगता? यथार्थं वद।" रामस्य वचः श्रुत्वा, सा कामवशं प्राप्ता राक्षसी प्रत्युवाच—"शृणु राम, यथावत् सत्यमेव वक्ष्यामि। अहं राक्षसी शूर्पणखा नाम, कामरूपिणी। एकाकिनीऽस्मि, अस्मिन्समृग्ये भयङ्करी। रावणो मे भ्राता, श्रुतपूर्वो भवता स्यात्। सः वीरः, विश्व्रवसः पुत्रः, कुम्भकर्णश्च महाबलः, सदा निद्रालुः। विभीषणो धर्मात्मा, न राक्षसवत् आचरति। खरदूषणौ च युद्धे प्रसिद्धवीर्यौ। तान् विहाय, त्वां प्रथमं दृष्ट्वा, भावेनाकृष्टा, पतिं श्रेष्ठं वाञ्छन्ती त्वत्समीपमागतास्मि। मयि बलं, स्वच्छन्दगामिनीऽस्मि; त्वं मे पतिः भूत्वा चिरकालं तिष्ठ। किं सीतया? सा विकृतदर्शना, तव न योग्याऽस्ति; अहमेव तव योग्यपत्नी, मां तेन रूपेण पश्य। एषा विरूपा, पापाचारिणी, उग्रस्वभावा, स्फारितोदरी—एतां लक्ष्मणसखीं सह तेन खादिष्यामि। ततः त्वं मया सह कामयमानः दण्डकवनं विचरिष्यसि, शैलशिखराणि, विविधानि काननानि च पश्यन्।" एवं उक्ता काकुत्स्थः, प्राज्ञवादिन्, मदनलोचनां तां राक्षसीं उपहसन् प्रत्युवाच। अथारण्यकाण्डस्य अष्टादशोऽध्यायः आरभ्यते। तदा रामः, शूर्पणखां कामपाशैः बद्धां दृष्ट्वा, स्वयं स्मितपूर्वकं मृदुवचः प्राह। "मया विवाहः कृतः, एषा प्रिया मे पत्नी। स्त्रीणां सहभार्यत्वं महद् दुःखकरं। अयं तु मे भ्राता, लक्ष्मणः नाम, धर्मात्मा, सुन्दरः, तेजस्वी, अविवाहितः, वीर्यवान्। स युवा, रूपवान्, प्रथमविवाहे पत्न्यर्थी, तव सौन्दर्ये योग्यः पतिः। त्वं तं भ्रातरं मे पतिं कुरु, सुमध्येमेघाङ्गने, प्रतिदिनं मेरुशिखरे सूर्यकान्तिमिव।" एवं रामेण उक्ता सा राक्षसी, कामसंयुक्ता, त्वरया रामं विहाय लक्ष्मणमुपगम्य उवाच—"सौम्य, अहं तव योग्यपत्नी, सुन्दरवर्णा; मया सह त्वं सुखेन दण्डकवनं विचरिष्यसि।" तस्याः वचः श्रुत्वा सौमित्रिः, भाषाविशारदः, स्मितपूर्वकं यथोचितं प्रत्युवाच शूर्पणखाम्—"कथं त्वं दासी मां सेवकं पतिं कर्तुमिच्छसि? अहं भ्रातृनियोजितोऽस्मि, कमलवर्णे। त्वं तु भ्रातुः कनिष्ठभार्या भव, सः धन्यः, सिद्धः, प्रमुदितः, शुद्धवर्णः। जर्जरां, विरूपां, पापचारिणीं, उग्रस्वभावां, स्फारितोदरीं भार्यां त्यक्त्वा, त्वामेव पत्नीत्वेन वरणयिष्यति। कः वा, सुन्दरवर्णे, बुधः, एतादृशीं स्त्रीणां श्रेष्ठां समुत्सृज्य, अन्यां प्रियतमेति?" एवं लक्ष्मणेन उक्ता, सा उग्रस्वभावा, स्फारितोदरी, अविवेकिनी राक्षसी, तस्य वचः सत्यमिव मत्वा, पुनः कामवशं प्राप्ता, शत्रुनाशनं रामं, साकं सीतया कुटीस्थं, समीपमुपजगाम। "एषा जर्जरा, विरूपा, पापचारिणी, उग्रस्वभावा, स्फारितोदरी पत्नी त्वं मां नाभिमन्यसे। अद्य तव पश्यतः एतां मानुषीं भक्षयिष्यामि, ततः प्रतिनिवर्त्य भार्याव्यग्रः त्वया सह यथेष्टं विचरिष्यामि।" एवं कृत्वा, मृगाक्षी, लतानिभा, सा राक्षसी महाक्रुद्धा, धग्धगायमाना उल्केव, रोहिणीं प्रति सञ्जगाम।