शूर्पणखा नाम राक्षसी दशग्रीवस्य भगिन्य् अभवत्। सा राममुपसृत्य दिव्यसमप्रभं तमदर्शत्। तस्य मुखं दीप्तिमन्तं, बाहू बलिनौ, कमलदलदीर्घे नेत्रे, गजेन्द्रगमनं, वेष्टितजटामण्डलं च विलोक्य सा विस्मिता अभवत्। रामं सौम्यं महाबलम्, राजलक्षणसंयुक्तं, नीलोत्पलसन्निभं, कामसमप्रभं च दृष्ट्वा सा मोहिता बभूव। इन्द्रकल्पं तं रामं दृष्ट्वा सा राक्षसी कामवशं गता, विरूपमुखी सती, सुन्दरं रामं विशालकट्याः स्थूलोदरं च स्वस्य रूपं समालोकयन् पश्यन्ती तिष्ठति स्म। तस्याः विकृताक्ष्याः दृष्टिः तस्य विशालाक्षिणः नेत्रयोः संमुखं जातम्। तस्याः ताम्रकेशाः, तु रामस्य सुकेशाः। सा विरूपा, स तु रम्यरूपः। तस्याः स्वरः मधुरः, किन्तु भीषणः। सा वृद्धा, तथापि यौवनयुक्ता; तु उग्रस्वभावा, किन्तु मृदुवादिनी; दुष्टाचारिणी, तु धर्मात्मा रामः; अप्रियदर्शना, तु स प्रियदर्शनः। कामवशगता सा राक्षसी रामम् उवाच— “त्वं जटिलः, मुनिवेषधारी, भार्यया सहितः, धनुष्पाणिः शरधारी च। राक्षससंवृत्तेऽस्मिन् देशे आगतः—कथं? किमर्थं आगमनं तव? सत्यं वक्तुमर्हसि।” एवं राक्षस्याः शूर्पणखायाः वचः श्रुत्वा, रिपूनां तापनः रामः सर्वं सम्यग् अवदत्। “दशरथो नाम राजा आसीत्, देवैः समविक्रमः। अहं तस्य ज्येष्ठः पुत्रः, लोके राम इति प्रसिद्धः। एष मे भ्राता लक्ष्मणो नाम, मयि नित्यं प्राणसमः। एषा च मे धर्मपत्नी प्रसिद्धा वैश्रवी सीता। किं तु त्वं कस्य, का वा, कस्य वा—इति ज्ञातुमिच्छामि। राक्षसीव मे प्रतियासि, किन्तु रम्यरूपा। किमर्थं चात्र आगता—सत्यं वद।” रामस्य वचः श्रुत्वा सा राक्षसी कामातुरा प्रत्युवाच— “शृणु राम, यथार्थं वक्ष्यामि। अहं शूर्पणखा नाम राक्षसी, कामरूपिणी। अहमेकाकिनीऽस्मिन् भीषणवनान्तरे विचरामि। रावणः मम भ्राता—कदाचिद् तं श्रुतवान् असि। स वीरः विश्रवसः पुत्रः। कुम्भकर्णोऽपि तत्र, सदा निद्रालुः महाबलः। विभीषणो धर्मात्मा, राक्षसवृत्तिं नाचरति। खरः दूषणश्च मे भ्रातरौ, युद्धे प्रसिद्धवीर्यौ। तान् विहाय त्वां प्रथमं दृष्ट्वा, भावेन आकृष्य, उत्तमं नरं पतिम् इच्छन्त्यहम् आगता। मम शक्तिः स्वच्छन्दगामिनी; त्वं चिरकालं मे पतिः भव—किं सीतया? सा विकृतरूपा, न तव योग्याऽस्ति; अहमेव पत्नीत्वाय योग्याऽस्मि—माम् पश्य। एषा विरूपा, दुष्टा, उग्रस्वभावा, निम्नोदराऽस्ति—एतां, भ्रातुः सहचारिणीं, लक्ष्मणेन सह खादिष्यामि। ततः त्वं मयासार्धं दण्डकवनं कामयमानः विहरिष्यसि, पर्वतशिखराणि, विविधानि च काननानि पश्यन्।” एवमुक्त्वा, काकुत्स्थः प्राज्ञवाग्रामः, मदोन्मत्तलोचनां तां राक्षसीं हसित्वा प्रत्युवाच। ततः श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना रचितेऽरण्यकाण्डे अष्टादशः सर्गः आरभ्यते। रामः तदा शूर्पणखां कामपाशबद्धां स्वयमेव स्मितपूर्वकं सान्त्वयन् इदम् अवदत्— “मया पूर्वं विवाहः कृतः, एषा च मे प्रिया पत्नी। स्त्रीणां सहभार्यत्वं दुःखहेतुः। एष मे भ्राता, लक्ष्मणो नाम, धर्मात्मा, प्रियदर्शनः, तेजस्वी, अविवाहितश्च, वीर्यवान्। स नवयुवाऽस्ति, तव रूपसमः, त्वं तं पतिं कुरु। स त्वां विना सहभार्या न स्यात्, यथा मेरौ सूर्यप्रभा। अतः, सुमध्यमे, भ्रातरं मम पतिं कुरु।” एवमुक्ता सा राक्षसी कामवशात् रामं विहाय सहसा लक्ष्मणमुपगम्य उवाच— “सुन्दर, अहं तव योग्यपत्नी, उत्तमरूपा। मयाऽसार्धं दण्डकवनं सुखेन विचरिष्यसि।” तदा सौमित्रिः वाक्यविशारदः स्मितपूर्वकं शूर्पणखां प्रत्युवाच— “कथं त्वं दासीव मम दासस्य पत्नी भविष्यसि? अहं तु भ्रातृनिष्ठः। त्वं तु भ्रातुः कनिष्ठा भार्या भव, स श्रीमान्, सुकुमारः, प्रसन्नवर्णः। वृद्धां विरूपां दुष्टां तु पत्नीं विहाय, स त्वामेव व्रजिष्यति। कः वा, सुमध्यमे, त्वादृश्या स्त्रिया परित्यज्य अन्यां प्रियतां कुर्यात्?” एवं लक्ष्मणेन उक्ता सा उग्रस्वभावा, स्थूलोदराऽराक्षसी, बुद्धिहीना, तस्य वचः सत्यम् इति मेने। सा कामवशगता रामं रिपुसूदनं पर्णशालायां सीतया सह उपविष्टं दुष्प्राप्यं समुपेत्य उवाच— “एतां वृद्धां विरूपां दुष्टां उग्रस्वभावां स्थूलोदरां पत्नीं त्वं गृहीत्वा मामवमानयसि। अद्य एतां मानुषीं तव पुरतः खादिष्यामि; ततः त्वया सह कामयमाना विचरिष्यामि।” इति श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना रचितेऽरण्यकाण्डे शूर्पणखायाः रामलक्ष्मणयोश्च संवादः सम्यक् प्रवृत्तः।