रामः सह सीतया लक्ष्मणेन च पञ्चवटीमधिगच्छन् तत्र रमणीयं पुण्यं च स्थलं ददर्श, यत्र रथ, चन्दन, निप, पर्णस, लकुच, धव, अश्वकर्ण, खदिर, शमी, किंशुक, पाटलाद्याः वृक्षाः समन्तात् विराजन्ति स्म। तत्र बहुविधमृगपक्षिसम्पन्ने पुण्ये रम्ये स्थले, सौमित्रे, अस्माकं निवासः स्यात् इति रामः लक्ष्मणं समादिशत्। रामस्य वचः श्रुत्वा, लक्ष्मणः, रिपुघ्नः महाबलः, शीघ्रमेव भ्रातृस्यानुज्ञया तस्य आश्रमं निर्ममाथ। सः विस्तीर्णां कुटीमृद्भूमिस्थिरां दीर्घयष्टिभिः सुस्थिताम् बांसैः शोभितां सम्यक् निर्मितवान्। शमीशाखाः सम्यक् विच्छित्य, ताः दृढं बद्ध्वा, कुशकासशरपत्रैः सम्यक् छादितां कुटीं कृतवान्। रम्यां भूमिं समं कृत्वा, राघवस्य कृते, उत्तमां प्रशस्तां वासस्थानं निर्मितवान्। ततः लक्ष्मणः, तेजस्वी, गोदावरीं नदीं गत्वा, स्नात्वा, पद्मानि समाहृत्य, तुष्टात्मा निवृत्तः। सः पुष्पाणि न्यस्य, शान्तिकर्माणि विधिवत् कृत्वा, तां निर्मितां कुटीं रामाय दर्शयामास। लक्ष्मणकृतां तां शोभनां कुटीं दृष्ट्वा, राघवः सीतया सह परमं हर्षं प्राप। हृष्टः सः लक्ष्मणं बाहुभ्यां समालिङ्ग्य, स्नेहपूर्णं मधुरं वचनमुवाच—"महात्मन्, त्वया कृतं एतत् कर्म मम प्रियं जातम्, अतः एष आलिङ्गनं दत्तम्। लक्ष्मण, परानुभाववित् कृतज्ञः धर्मज्ञः च यथा त्वं, तथा पितुर्मम नास्ति पुत्रः।" एवमुक्त्वा लक्ष्मणं, राघवः समृद्धिवर्धनः, तस्मिन् फलवति स्थले सुखेन वसन् सन्तुष्टः अभवत्। किञ्चित्कालं धर्मात्मा सः सीतया लक्ष्मणेन च सहितः स्वर्गे देववत् सुखेन तत्र वसति स्म। ततः श्रीवाल्मीकिरामायणस्य अरण्यकाण्डस्य षोडशस्सर्गः प्रवर्तते श्रोतुम्। पञ्चवटीं प्रति गच्छन् रघुनन्दनः, भीमवपुषं बलवन्तं गृध्रमेकं ददर्श। तं वनस्थं दृष्ट्वा, रामः लक्ष्मणश्च तम् राक्षसमिव विहगवेषे स्थितमिति मत्वा, "कः त्वम्?" इति पप्रच्छताम्। स तु मधुरस्निग्धया वाचा, तयोः प्रियं कर्तुमिच्छन्, "वत्स, अहं तव पितुः सखा अस्मि" इति अवदत्। पितुः सखेत्येव मन्यमानः, राघवः तम् अर्चयित्वा, तस्य वंशं नाम च पप्रच्छ। रामस्य वचः श्रुत्वा, द्विजः सः स्वस्य उत्पत्तिं वंशं च व्याख्यातुम् आरब्धवान्। "बलिन् राघव, प्राचीनकाले प्रजापतयः केचित् आसन्, तान् सर्वान् आदौ कथयामि। कर्दमः प्रथमः, ततो विकृतः, शेषः, संश्रयः, बहुपुत्रः, स्थानुः, मारीचिः, अत्रिः, बलवान् क्रतुः, पुलस्त्यः, अङ्गिराः, प्रचेताः, पुलहः, दक्षः, विवस्वान्, अपराः, अरिष्टनेमिः, कश्यपः च महातेजाः अन्तिमः। दक्षः प्रजापतिः षष्टिः कन्याः प्रासूत, सर्वाः ख्यातयशः। कश्यपः तासां अष्टौ, सुकुमारीः, स्वीकृत्य, अदिति, दिति, दनुः, कालका, ताम्रा, क्रोधवशा, मनुः, अनला च। ताभ्यः सन्तुष्टः कश्यपः पुनः उवाच—'भविष्यथ सर्वलोकपतयः मम तुल्याः पुत्रान् जनयिष्यथ' इति। अदिति, दिति, दनुः, कालका, अन्याश्च मनसः सुताः अभवन्। अदितेः त्रयस्त्रिंशद्देवा अभवन्—आदित्या, वसवः, रुद्राः, अश्विनौ; दितेः पुत्राः ख्याताः दैत्याः अभवन्। नरकः कालकः च जातौ, कालका च; ताम्रायाः क्रौञ्ची, भासी, श्येनी, धृतराष्ट्रि, शुकी च। ताम्रायाः पञ्च कन्याः लोके प्रसिद्धाः; क्रौञ्च्याः उलूकाः, भास्याः बकाः, श्येनीयाः श्येनाः गृध्राश्च, धृतराष्ट्र्याः हंसाः सर्वप्रकाराश्च बकाः, सा च चक्रवाकानपि प्रसूतवती। शुक्या नता जाता, नतायाः विनता कन्या अभवत्। राम, क्रोधात् दश पुत्राः अपि तस्याः स्वयमेव अभवन्—मृगी, मृगमन्दा, हरी, भद्रमदा, मातङ्गी, शार्दूली, श्वेता, सुरभी, सुरसा, कद्रू च। मृग्याः सर्वे मृगाः, मृगमन्दायाः ऋक्षाः, सृमरा, चमरा च अपि। भद्रमदायाः इरावती नाम कन्या, तस्याः ऐरावतः महागजपतिः अभवत्। हरीतः वानराः कपयश्च, शार्दूल्याः वानराः तृणशार्दूलाश्च। मातङ्ग्याः गजाः, श्वेतायाः दिग्गजः काकुत्स्थ। एवं सः गृध्रः स्ववंशोदयमाख्यात्य, रामं लक्ष्मणं च प्रसन्नचित्तौ कृतवान्।