रामः सौमित्रिणा सह तत्र रमणीयान् गिरिनिकेतनान् ददर्श, ये उन्नतान् बहुगुहान् च समन्तात् सन्तः मयूरनिनादैः प्रतिश्रुत्काः पुष्पितवृक्षैश्च आवृताः आसन्। ताः शालतालतामालखर्जूरपनसैः निवारतिनिषपुन्नागैः च शोभिताः, आम्राशोकतिलककेतकचम्पकैः साकं विविधैः पुष्पशाखीवल्लिभिश्च आच्छादिताः आसन्। रथचन्दननिपपर्णसलकुचैः धवादिभिः अश्वकर्णखदिरशमिकिंशुकपाटलैः च ताः वने मनोहरं शोभां दधुः। तत्र तं पुण्यं रमणीयं बहुविहंगमृगनिलयं देशं दृष्ट्वा, रामः सौमित्रये इदं उवाच—“इह वयं पक्षिणा सह वत्स्यामः।” रामवचनेन प्रेरितः लक्ष्मणः, रिपुंसूदनः महाबलः, शीघ्रं भ्रातुः आश्रमं निर्मितवान्। सः विस्तीर्णां पर्णशालां दृढमृत्तलां दीर्घस्थूणाभिः सुशोभनबंसैः सम्यक् कृतवान्। शामीदलं सम्यक् विन्यस्य, कुशकाशरजःपत्रैः तां पर्णशालां संवेष्ट्य, सुखमृत्तलमलिनं भूमिं समं कृत्वा, राघवस्य कृते उत्तमं निवासं चकार। ततः लक्ष्मणः, महात्मा, गोदावरीं नदीं गत्वा, स्नात्वा, पद्मानि समाहृत्य, सन्तुष्टचित्तः प्रत्यागच्छत्। पुष्पार्पणं शान्तिकर्म च विधिवत् कृत्वा, तं निर्मितं आश्रमं रामाय दर्शयामास। लक्ष्मणकृतां तां शोभनां पर्णशालां दृष्ट्वा, रामः सीतया सह परमं हर्षं प्राप। तत्र सः प्रमुदितः लक्ष्मणं बाहुभ्यां परिष्वज्य, स्नेहपूर्णं वाक्यम् उवाच—“महात्मन्, त्वया कृतमेतत् महत् कर्म मम प्रियं जातम्। अतः कारणात् अहं त्वां परिष्वजामि। लक्ष्मण, अन्यः कोऽपि नास्ति यो भावज्ञः, कृतज्ञः, धर्मवित् च। त्वादृशः पुत्रः मम पितुः नासीत्।” एवं लक्ष्मणं समभाष्य, राघवः तत्र फलेन समृद्धे स्थले सुखेन निवसन्, किञ्चित्कालं सीतया लक्ष्मणेन च सहितः स्वर्गे देववत् तत्र वसति स्म। एतेषां घटनानां अनन्तरं, श्रीवाल्मीकि रामायणेऽरण्यकाण्डे षोडशस्सर्ग आरभ्यते। तदा रघुनन्दनः पञ्चवटीं प्रति गच्छन्, महाकायं बलवत्तरं गृध्रराजं ददर्श। तं वनस्थं दृष्ट्वा, रामलक्ष्मणौ तं पक्षिरूपिणं राक्षसम् इति मेनिातुः, पप्रच्छतुः—“कः त्वम् इह?” तदा सः पक्षिराजः मधुरस्निग्धया वाचा तौ सान्त्वयन् उवाच—“वत्स, अहं तव पितुः सखा अस्मि।” पितुः सखायम् इति ज्ञात्वा, रामः तं सत्कृत्य, तस्य वंशं नाम च पप्रच्छ। तदा द्विजः सः रामस्य वचः श्रुत्वा, स्वस्य वंशं उत्पत्तिं च सविस्तरं श्रावयामास। सः उवाच—“बलिन् राघव, प्राचीनकाले प्रजापतयः आसन्, तेषां सर्वेषां उत्पत्तिं श्रृणु। कर्दमः प्रथमः, ततो विकृतः, शेषः, संश्रयः, बहुपुत्रः, स्थाणुः, मरीचिः, अत्रिः, क्रतुः, पुलस्त्यः, अङ्गिराः, प्रचेताः, पुलहः, दक्षः, विवस्वान्, अपरः, अरिष्टनेमिः, कश्यपः च अन्त्यः। दक्षस्य षष्टिः कन्याः कीर्तिमत्यः आसन्। कश्यपः तासां अष्टौ पत्न्यः स्वीकृत्य, अदिति, दिति, दनु, कालका, ताम्रा, क्रोधवशा, मनुः, अनला इति। ताभ्यः सन्तुष्टः कश्यपः उवाच—‘युष्माभिः त्रिषु लोकेषु मम सदृशाः पुत्राः भविष्यन्ति।’ अदितेः त्रयस्त्रिंशद्देवा, दित्याः दैत्याः, कालकायाः च अन्याः उत्पन्नाः। ताम्रायाः पञ्च कन्याः—क्रौञ्ची, भासी, श्येनी, धृतराष्ट्रि, शुकी—प्रसिद्धाः। क्रौञ्च्याः उलूकाः, भास्याः बकाः, श्येन्याः श्येनाः गृध्राश्च, धृतराष्ट्र्याः हंसाः सर्वाश्च बकाः, चक्रवाकाश्च। शुक्याः नटा, तस्याः विनता कन्या जाता। क्रोधवशायाः क्रोधात् दश पुत्राः—मृगी, मृगमन्दा, हरि, भद्रमदा, मातङ्गी, शार्दूली, श्वेता, सुरभिः, सुरसा, कद्रू इति। मृग्याः सर्वे मृगाः, मृगमन्दायाः भल्लूकाः, सृमरा, चमरा च। एवं सः गृध्रराजः स्ववंशानुक्रमं रामाय निवेदयामास।