पञ्चवटीप्रदेशे रम्ये सरः पूर्णं हंसैः बकैः चक्रवाकैः शोभितम्, न तु दूरं न च समीपं, मृगगणैः नित्यं सेवितम्। तत्र मनोहरा गिरयः दृश्यन्ते, उच्चाः गुहायुक्ताः, मयूरनिनादैः गुञ्जिताः, पुष्पितवृक्षैः आवृताः। तैः शालतालतमालखर्जूरपणसैः निवारतिनिषपुण्नागैः च शोभितम्। आम्राशोकतिलककेतकचम्पकैः, विविधपुष्पलतावल्ल्यः च तत्र विराजन्ति। रथचन्दननिपपर्णसलाकुचैः धवाश्वकर्णखदिरशमीकिंशुकपाटलैः च तद्वनं सुसज्जितम्। एतत् स्थलम् पुण्यं रम्यं पशुपक्षिसम्पन्नम्। तत्र, हे सौमित्रे, वयं अस्मिन् पक्षिणा सह वासं करिष्यामः। रामेण एवं उक्ते, लक्ष्मणः, शत्रुसूदनः महाबलः, शीघ्रं भ्रातुः आश्रमं निर्मितवान्। तत्र स विशालं पर्णशालां निर्मितवान्, दृढमृत्तलां, दीर्घस्तम्भैः सुस्थितां, वंशैः सुशोभितां। शामीशाखाः प्रसारित्वा, ताः दृढं बन्धित्वा, कुशकाशकाष्ठपत्रैः शालां सम्यक् आवृतवान्। सौम्यं भूमिं समीकृत्य, राघवस्यार्थे उत्तमं वासं निर्मितवान्। ततः लक्ष्मणः, तेजस्वी, गोदावर्याः समीपं गत्वा, स्नानं कृत्वा, पद्मानि सङ्गृह्य, तृप्तः पुनः आगतः। पुष्पार्पणं कृत्वा, शान्तिकर्म विधिवत् सम्पाद्य, रामाय तं आश्रमं दर्शितवान्। लक्ष्मणनिर्मितं तं शोभनं आश्रमं दृष्ट्वा, राघवः सीतया सह तस्मिन् पर्णशालायां परमं हर्षं प्राप्तवान्। तदा, अत्यन्तं हृष्टः, लक्ष्मणं उभाभ्यां बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, स्नेहपूर्णं वचनं प्राह। "महद् कर्म कृतं त्वया, अतः तव आलिङ्गनं दत्तम्। हे लक्ष्मण, यः परान् वेत्ति, कृतज्ञः धर्मज्ञः च, तादृशः पुत्रः पितरं न प्राप्तवान्।" इत्युक्त्वा, राघवः तत्र सुसुखं तस्मिन् फलेन स्थले निवसन्। किञ्चित्कालं धर्मात्मा तत्र सीतया लक्ष्मणेन च सह स्वर्गस्थ देववत् सुखेन वासं अकरोत्। शृणु, हे राम, वाल्मीकिरामायणस्य आरण्यकाण्डे षोडशसर्गस्य आरम्भः। तदा, रघुनन्दनः पञ्चवटीं प्रति गच्छन्, महाकायं बलिष्ठं गृध्रं अभ्यगच्छत्। तम् वनवासिनं दृष्ट्वा, रामः लक्ष्मणः च तं पक्षिरूपं राक्षसम् इति मन्येते, पृच्छतः—"कः त्वम्?" ततः, मधुरस्निग्धवाचा, तौ तुष्ट्वा, गृध्रः उवाच—"वत्स, पितुः मित्रं मां विद्धि।" पितुः मित्रम् इति ज्ञात्वा, राघवः तं सत्कृत्य, तस्य वंशं नाम च पप्रच्छ। रामस्य वचनं श्रुत्वा, द्विजः स्ववंशं उत्पत्तिं च सर्वभूतसमुद्भूतां कथयामास। "हे महाबाहो, प्राचीनकाले प्रजापतयः—कर्दमः प्रथमः, विकृतः पश्चात्, शेषः, संस्रयः, बहुपुत्रः बलवान्। स्थाणुः, मारीचिः, अत्रिः, क्रतुः महाबलः, पुलस्त्यः, अङ्गिराः, प्रचेतसः, पुलहः च। दक्षः, विवस्वान्, अपराः, अरिष्टनेमिः, कश्यपः च तेजस्वी, अन्तिमः अभवत्।" "दक्षः प्रजापतिः षष्टिं कन्याः अभ्यजनत्, सर्वाः ख्यातयः। कश्यपः तासु अष्टौ, सुकुमारवपुषः, अङ्गीकृतवान्—अदितिः, दितिः, दानुः, कालका, ताम्रा, क्रोधवसा, मनुः, अनला। ताभ्यः कश्यपः प्रसन्नः पुनः वचनं प्राह—'तुम् पुत्रान् जनयिष्यथ, त्रिलोकनाथान्, मम तुल्यान्। अदितिः, दितिः, दानुः, कालका च।'" "हे महाबाहो, कालका च अन्याः च, मनसः उत्पन्नाः। अदितेः त्रयस्त्रिंशत् देवाः अभिजाताः, हे रिपुजित। आदित्याः, वसवः, रुद्राः, अश्विनौ; दित्याः प्रसिद्धा दैत्याः।" "नरकः, कालकः, कालका च जाताः; क्रौञ्ची, भासी, श्येनी, धृतराष्ट्री, शुकी च। ताम्रा एतान् पञ्च कन्याः जगति प्रसिद्धाः। क्रौञ्ची उलूकान्, भासी बकान्, श्येनी श्येनान् महागृध्रान्, धृतराष्ट्री हंसान् सर्वशः, शुकी चक्रवाकान् अपि। शुकी नतां अपत्यं, नतायाः विनता कन्या जाता।" "हे राम, दश पुत्राः क्रोधसम्भूताः अपि तस्याः अभिजाताः—मृगी, मृगमन्दा, हरी, भद्रमदा। मातङ्गी, शार्दूली, श्वेता, सुरभिः, सुरसा शुभलक्षणा, कद्रू च।" एवं गृध्रः स्ववंशं, उत्पत्तिं, कश्यपप्रजापतिसम्बन्धं च रामाय निवेदितवान्।