यदा महर्षिः अगस्त्यः, शुद्धात्मा, रामाय गोदावरीं रमणीं नदीं वर्णयामास, तदा स रामः लक्ष्मणेन सह तस्याः सौन्दर्यं पश्यन् स्थितः। सा गोदावरी हंसक्रौञ्चैः पूर्णा, चक्रवाकैः शोभिता, नात्यन्तिकदूरे न च समीपे, मृगगणैः च सदा सेविता। तस्याः तटे रम्याः पर्वताः दृश्यन्ते, उच्चाः बहुगुहायुक्ताः, मयूरनिनादैः प्रतिध्वनिताः, पुष्पितवृक्षैः आच्छादिताः च। ते पर्वताः शालतालतामालखर्जूरपणसैः, निवारतिणिशपुण्नागैः च शोभन्ते। आम्राशोकतिलककेतकचम्पकैः, विविधैः पुष्पितलतान् उपलक्ष्य, तत्र रमणीयं दृश्यते। रथचन्दननिपपर्णसलकुचैः, धवाश्वकर्णखदिरशमीकिंशुकपाटलैः च ते वनप्रदेशाः भूषिताः। स एव प्रदेशः पुण्यः, रम्यः, बहुविहंगममृगसंयुक्तः; अत्र, सौमित्रे, वयं वसिष्यामः अस्य विहगस्य सहिताः। रामस्य वचः श्रुत्वा, लक्ष्मणः रिपुघ्नः महाबलः शीघ्रं भ्रातुः आश्रमं निर्मितवान्। स तत्र विस्तीर्णां पर्णशालां कृतवान्, दृढमृत्तलां, दीर्घयष्टिभिः सुस्थिताम्, बर्हिणैः रम्यरूपायुक्ताम्। शामितदलं सुसंयोज्य, तां कुशकासनलपर्णैः सम्यक् आच्छाद्य, सौमित्रिः पर्णशालां निर्ममाथ। सः सुखप्रदे स्थलस्य भूमिं समं कृत्वा, राघवस्य कृते उत्तमां वासस्थानं निर्मितवान्। ततः लक्ष्मणः, महात्मा, गोदावर्याः समीपं गत्वा, स्नात्वा, पद्मानि समाहृत्य, तृप्तः प्रत्यागच्छत्। स पुष्पार्पणं कृत्वा, शान्तिकर्म विधिवत् सम्पन्न्य, स्वकृतां पर्णशालां रामाय दर्शयामास। लक्ष्मणकृतां तां रमणीं पर्णशालां दृष्ट्वा, राघवः सीतया सहितः, परमं हर्षं प्राप्नोत्। ततः प्रमुदितः रामः लक्ष्मणं बाहुभ्यां परिष्वज्य, स्नेहपूरितं वाक्यं सस्नेहम् उवाच। "त्वया कृतं एतत् महत् कर्म मया सन्तुष्टोऽस्मि, महाबाहो; अतः कारणात् एषः परिष्वङ्गः तुभ्यम् दत्तः। लक्ष्मण, यः परानुभाववित्, कृतज्ञः, धर्मज्ञः च—तादृशः पुत्रः पितरः न प्राप्नुवन्ति।" एवं लक्ष्मणं प्रति उक्त्वा, राघवः समृद्धिवर्धनः तस्मिन् फलेन प्रदेशे सुखेन वसन् आसीत्। स धर्मात्मा किञ्चित्कालं तत्र, सीतया लक्ष्मणेन च सेव्यमानः, स्वर्गस्थ इव देवः, सुखमवास। शृणु, श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे अरण्यकाण्डे षोडशः सर्गः प्रारभ्यते। ततः रघुनन्दनः पञ्चवटीं प्रति गच्छन्, महाकायं बलवन्तं गृध्रं ददर्श। तं वनवासिनं दृष्ट्वा, श्रीरामः लक्ष्मणश्च तं विहगं राक्षसमिव मन्यन्तौ पप्रच्छतुः—"कः त्वम्?" तदा स विहगः मधुरया स्निग्धया च वाचा तौ तुष्टाव, "वत्स, अहम् तव पितुः सखा इति विद्धि।" पितुः सखायं ज्ञात्वा, राघवः तम् सत्कृत्य, तस्य वंशं नाम च पप्रच्छ। रामस्य वचः श्रुत्वा, द्विजः सः स्ववंशं सृष्टिं च सर्वभूतसमुत्पन्नां कथयामास। "महाबाहो, प्राचीनकाले प्रजापतयः ये आसन्, तान् आदौ शृणु, राघव। कर्दमः प्रथमोऽभूत्, तस्य अनन्तरं विकृतः; ततः शेषः, संश्रयः, बहुपुत्रः च बलवान्। स्थानुः, मरीचिः, अत्रिः, क्रतुः महाबलः; पुलस्त्यः, अङ्गिराः, प्रचेताः, पुलहः च। दक्षः, विवस्वान्, अपरः, अरिष्टनेमिः च, राघव; कश्यपः च महातेजाः, अन्तिमः आसीत्। दक्षः प्रजापतिः षष्टिः कन्याः जनयामास, राम, सर्वाः कीर्तिमत्यः। कश्यपः तासु अष्टौ सुकुमार्यः स्वीकृत्य, अदिति, दिति, दनुः, कालका, ताम्रा, क्रोधवशा, मनुः, अनला इति। ततः कश्यपः ताभ्यः सन्तुष्टः पुनः उवाच। 'युष्माभिः त्रिलोकनाथाः पुत्राः भविष्यन्ति, मम समाः; अदिति, दिति, दनुः, कालका अपि, एषा भावना।' कालका अन्याश्च मनसः समुत्पन्नाः; अदित्याः त्रयस्त्रिंशद्देवा जाताः, रिपुघ्न। आदित्या, वसवः, रुद्राः, अश्विनीकुमाराश्च; दित्याः पुत्राः प्रसिद्धा दैत्याः अभवन्। नरकः, कालकः, कालका अपि, तथा क्रौञ्ची, भासी, श्येनी, धृतराष्ट्रि, शुकी च। ताम्रायाः एते पञ्च कन्याः लोके प्रसिद्धाः अभवन्; क्रौञ्च्याः उलूकाः, भास्याः बकाः अभवन्। श्येनीः श्येनाश्च बलवन्तश्च गृध्राः; धृतराष्ट्र्याः हंसाः सर्वे च बकाः। सा तेजस्विनी चक्रवाकान् अपि जनयामास, भद्रे; शुक्याः नटा जाता, तस्याः विनता कन्याः अभवत्। राम, दश पुत्राः क्रोधात् तस्याः स्वयमेव अभवन्; मृगी, मृगमन्दा, हरी, भद्रमदा च।