रामः लक्ष्मणं सम्बोधितवान्—“लक्ष्मण, यत्र वैदेही त्वं च अहं च रम्यं स्थानं प्राप्नुयामः, यत्र जलस्रोतः समीपः स्यात्, तत् स्थानं अन्वेषय।” यत्र वनं मनोहरं, जलं च रम्यं, यत्र दारु, पुष्पाणि, कुशा, जलं च समीपस्थं स्युः, तत्र वासाय योग्यं स्थानं विचिन्त्य लक्ष्मणं उक्तवान्। रामस्य वचः श्रुत्वा लक्ष्मणः अञ्जलिं कृत्वा सीतायाः सन्निधौ काकुत्स्थं इदं वचनं अब्रवीत्—“काकुत्स्थ, अहं तव आज्ञाय निर्भरः; यद्यपि शतवर्षं अपि अत्र स्थास्यसि, तव आज्ञया अहं एव अत्र रम्ये स्थले आश्रमं निर्मायिष्यामि।” लक्ष्मणस्य वाक्यैः सन्तुष्टः श्रीमान् रामः चिन्तयन् सर्वगुणसम्पन्नं स्थानं चयनम् अकरोत्। सः तं रम्यं आश्रमस्थानं समीपं गत्वा लक्ष्मणस्य हस्तं गृहीत्वा इदं उवाच—“एषा भूमिः समा, शोभिता, पुष्पितवृक्षैः आवृताः; अत्र सौम्य, सम्यक् आश्रमं निर्मितव्यं। समीपे कमलानि पुष्पितानि, सुगन्धितानि, सूर्यसमानप्रभानि सरः अस्ति। यथा अगस्त्यः ऋषिः शुद्धात्मा वर्णितवान्, एषा शोभना गोदावरी नदी, पुष्पितवृक्षैः परिवृता। हंसैः, बकैः, चक्रवाकैः च पूरिता, मृगगणैः सेविता, न अतिदूरं न अतिसमीपं। रम्याः गिरयः दृश्यन्ते, उच्चाः, गुहासम्पन्नाः, मयूररवयुक्ताः, पुष्पितवृक्षैः आवृताः। शालः, तालः, तमालः, खर्जूरः, पिलु, निवारा, तिनिशः, पुण्ड्रकः, आम्रः, अशोकः, तिलकः, केतकः, चम्पकः, पुष्पितलता, विविधाः लताः च अत्र दृश्यन्ते। रथः, चन्दनः, नीपः, पर्णसः, लकुचः, धवः, अश्वकर्णः, खदिरः, शमी, किंशुकः, पाटलः च अत्र सन्ति। एतत् स्थानं पुण्यं, रम्यं, विविधपशुपक्षिसम्पन्नं; अत्र सौमित्रे, वयं अस्मिन पक्षिणा सह निवसिष्यामः।” रामस्य वचः श्रुत्वा लक्ष्मणः, शत्रुनिबर्हणः, महाबलः, शीघ्रं भ्रातुः आश्रमं निर्मितवान्। सः विस्तीर्णं पत्रशालां स्थूलभूमौ निर्मितवान्, दीर्घकाष्ठैः सुस्थिरम्, बाम्बूनीन्याः शोभनं निर्मितवान्। शमीदलं प्रसार्य, दृढं बन्धनं कृत्वा, कुशकासरजांसि पत्राणि च सम्यक् आवृत्य शालां निर्मितवान्। रम्यं भूमिं समीकृत्य, राघवस्य कृते उत्तमं प्रशंसनीयं निवासं निर्मितवान्। ततः लक्ष्मणः, शोभनः, गोदावर्याः तीरं गत्वा, स्नानं कृत्वा, कमलानि संहृत्य, तुष्टः निवर्तितवान्। पुष्पार्पणं कृत्वा, शान्तिकर्म विधिवत् सम्पाद्य, रामाय आश्रमं दर्शितवान्। लक्ष्मणस्य कृतं शोभनं आश्रमं दृष्ट्वा राघवः सीतया सह पत्रशालायाः परमं हर्षं अनुभूतवान्। ततः सः लक्ष्मणं अत्यन्तं हर्षितः, उभाभ्यां बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, स्नेहपूर्णं वचनं उवाच—“अस्मिन महान् कार्ये त्वया कृतं, अतः तव आलिङ्गनं दत्तं। लक्ष्मण, यो परान् वेत्ति, कृतज्ञः, धर्मज्ञः च—एवं पुत्रः मम पितरः न लब्धवान्।” एवं लक्ष्मणं उक्त्वा राघवः, समृद्धिवर्धनः, तस्मिन फले स्थानं सुखेन निवसन् अवतिष्ठत्। किञ्चित् कालं धर्मात्मा तत्र सीता लक्ष्मणाभ्यां सहितः स्वर्गस्थ देववत् सुखेन निवसन् अवतिष्ठत्। अथ रघुनन्दनः पञ्चवटीं प्रति गच्छन्, महाकायं, भीमबलं गृध्रं अपश्यत्। तं वनस्थं दृष्ट्वा, श्रीरामः लक्ष्मणः च, तं पक्षिरूपेण राक्षसं इति मत्वा पप्रच्छतुः—“कः त्वम्?” तदा सः सौम्यं मधुरं वचनं उक्त्वा, तयोः प्रियं कर्तुम् इच्छन्, “मम शिशु, पितुः तव मित्रं मां विद्धि,” इति उवाच। पितुः मित्रं इति ज्ञात्वा राघवः तं सत्कृत्य, तस्य वंशं नाम च पप्रच्छ। रामस्य वचनं श्रुत्वा द्विजः तस्मै सर्वेषां उत्पत्तिं वंशं च कथितवान्। सः उवाच—“वीर्यवान्, प्राचीनकाले प्रजापतयः आसन्; सर्वान् आरम्भात् कथयामि, राघव। कर्दमः प्रथमः, ततः विकृतः, शेषः, समश्रयः, बहुपुत्रः, शक्तिमान्। स्थाणुः, मारीचिः, अत्रिः, क्रतुः, महाबलः; पुलस्त्यः, अङ्गिराः, प्रचेताः, पुलहः च। दक्षः, विवस्वान्, अपरा, अरिष्टनेमिः, राघव; कश्यपः, महातेजाः, अन्तिमः। प्रसिद्धं यत् दक्षः प्रजापतिः षष्टिः सुप्रसिद्धाः कन्याः उत्पादितवान्, राम। कश्यपः तासु अष्टौ, सुश्रोणिषु, अङ्गीकृतवान्—अदितिः, दितिः, दानुः, कालका। ताम्रा, क्रोधवसा, मनुः, अनला च; ततः कश्यपः तासु कन्यासु पुनः सन्तुष्टः वचनं उक्तवान्।” इत्येवं वाल्मीकि-रामायणेऽरण्यकाण्डे पञ्चदशसप्तदशसर्गयोः, षोडशसर्गस्य आरम्भः।