रामः लक्ष्मणं समीपमुपवेश्य सस्मितं वचनमुवाच—“त्वं वनकर्मणि निपुणः, सर्वतः पश्य, अस्मिन्नेव वने कुत्र अस्माकं आश्रमः स्थापनीय इति मन्यसे? लक्ष्मण, तं देशं विचिन्तय यत्र वैदेही त्वं चाहं च रमेमहि, समीपे च जलाशयः स्यात्। यत्र वनं रमणीयं जलं च प्रीतिकरं, यत्र च समीपे एव समिधः पुष्पाणि कुशा जलं च सुलभानि भवन्ति, तत्र आश्रमः स्थापनीयः।” एवं रामेण संबोधितः लक्ष्मणः कृताञ्जलिः सीतायाः सन्निधौ काकुत्स्थं प्रत्युवाच—“काकुत्स्थ, अहं तव वशगः, शतसंवत्सरं यत्रापि तिष्ठसि, तत्रापि। किं तु, त्वमेव मां रमणीयदेशे स्वयमाश्रमस्य निर्माणे आदेशय।” तस्य लक्ष्मणस्य वचः प्रीत्या श्रुत्वा श्रीमान् रामः सर्वगुणसम्पन्नं देशं विचिन्त्य चिन्तयामास। स तं रमणीयमाश्रमपदं समीप्य लक्ष्मणस्य हस्तं गृहीत्वा तमुवाच—“एषा समता रम्या भूमिः, पुष्पितवृक्षैः शोभिता। अत्र, सौम्य, त्वया सम्यक् कुटीरं निर्मातव्यम्। समीपे च सुन्दरं पद्मसरः, सुरभि दिवाकरसङ्काशं, विकचपद्मशोभितं दृश्यते। यथा मुनिः अगस्त्यः शुद्धात्मा वर्णितवान्, एषा शोभना गोदावरी नदी, पुष्पितवृक्षैः परिवृता। हंसक्रौञ्चसमाकीर्णा, चक्रवाकशोभिता, नातिदूरे न च समीपे, मृगयूथैः च सञ्चरिता। रमणीयाः शिखरिणः दृश्यन्ते, उन्नताः बहुगुहाः, मयूरनादिताः, पुष्पितवृक्षसंछन्नाः। शालतालतामालखर्जूरपणसैर्निवारतिनिशपुन्नागैश्च शोभिताः। आम्राशोकतिलककेतकचम्पकैः पुष्पितलतावल्लीभिः च विविधाभिः आच्छादिताः। रथचन्दननिपपर्णसालकुचैः धवाश्वकर्णखदिरशमिकिंशुकपाटलैः च विराजिताः। एषः देशः पुण्यः रम्यश्च बहुमृगपक्षिसम्पन्नः; अत्र, सौमित्रे, वयं जटायुषा सह निवत्स्यामः। रामस्यैवं वचः श्रुत्वा लक्ष्मणः पराक्रमी शीघ्रं भ्रातुः कुटीरं निर्मितवान्। स तत्र विस्तीर्णं पर्णशालां दृढमृत्तलां दीर्घयष्टिभिः सुस्थापितां वेणुवैचित्र्यशोभितां चकार। शमीदलं विस्तार्य, दृढं बद्ध्वा, कुशकाशनलपर्णैः सम्यक् आच्छाद्य, रमणीयं भूमिं समं कृत्वा, राघवस्य कृते उत्तमं निवेशनं निर्मितवान्। ततः लक्ष्मणः श्रीमान् गोदावरीं गत्वा, स्नात्वा, पद्मानि संचित्य, तृप्तः प्रत्यागच्छत्। पुष्पार्पणं कृत्वा शान्तिकर्म च विधिवत् सम्पाद्य, रामाय तां पर्णशालां दर्शयामास। तां लक्ष्मणनिर्मितां शोभनां पर्णशालां दृष्ट्वा, राघवः सीतया सह परमानन्दं प्राप। स ततो महता हर्षेण लक्ष्मणं बाहुभ्यां परिष्वज्य, प्रेम्णा वचनमुवाच—“महदिदं कर्म त्वया कृतं, तस्मात् अहं त्वां परिष्वजामि। लक्ष्मण, यः परानुभावविज्ञः कृतज्ञः धर्मवित् च, तादृशः पुत्रः पितरि नासीत् मम।” एवं लक्ष्मणं सम्बोध्य राघवः तस्मिन्फलिनि देशे सुखेन वासं कृतवान्। तत्र स धर्मात्मा किञ्चित्कालं सीतया लक्ष्मणेन च सहितः स्वर्गस्थ इव देवः तस्थौ। शृणु महाभाग, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायामरण्यकाण्डे षोडशः सर्गः। ततः रघुनन्दनः पञ्चवटीं प्रति गच्छन्, महाकायं बलवन्तं भीमविक्रमं गृध्रं दृष्टवान्। तं वनवासिनं दृष्ट्वा, श्रीरामलक्ष्मणौ तं पक्षिरूपिणं राक्षसमिति मन्यमानौ, “कस्त्वं?” इत्यपृच्छताम्। तदा स सुमधुरया स्निग्धया च वाचा तौ प्रियार्थं उवाच—“वत्स, अहं तव पितुः सखा इति विद्धि।” पितुः सखेत्येव मन्यमानः राघवः तं सत्कृत्य, तस्य वंशं नाम च पप्रच्छ। रामस्य वचः श्रुत्वा द्विजः स तस्मै सर्वभूतसमुद्भवं स्ववंशं सम्यक् आख्यातुम् आरब्धवान्। “महाबाहो, पूर्वे प्रजापतयः केचित् आसन्, तान् सम्यक् श्रृणु राघव। कर्दमः प्रथमः तेषां, ततः विकृतः, ततः शेषः, ततोऽनन्तरं संस्थानुः, ततो बहुपुत्रः बलवान्। स्थानुः, मरीचिः, अत्रिः, क्रतुः महाबलः, पुलस्त्यः, अङ्गिराः, प्रचेताः, पुलहः च। दक्षः, विवस्वान्, अपराः, अरिष्टनेमिः, कश्यपः च महातेजाः अन्तिमः। विदितं तव, दक्षः प्रजापतिः षष्टिं सुप्रसिद्धाः कन्याः उत्पादितवान्। कश्यपः तासां अष्टौ तन्वीः पत्नीत्वे स्वीकृतवान्— अदिति, दिति, दनु, कालका इत्याद्याः।