रामः लक्ष्मणं सीतां च ऋषेण निर्दिष्टं पञ्चवटीप्रदेशं प्राप्य, मधुरं पुष्पितवनं दृष्ट्वा, स्नेहपूर्वकं लक्ष्मणं उवाच—“हे सौम्य, त्वं वनविद्यायां निपुणः; सर्वं क्षेत्रं निरीक्षस्व। कस्य स्थले आश्रमः कर्तव्यः इति मन्यसे? जलसंनिधौ यत्र त्वं अहं च वैदेही च रमेमहि, तादृशं स्थानं अन्वेषय। यत्र वनं रम्यं, जलं च मनोहरं, यत्र दारु, पुष्पाणि, कुशः, जलं च समीपस्थं स्यात्।” रामस्य एतद्वचनं श्रुत्वा, लक्ष्मणः अञ्जलिं कृत्वा सीतायाः सन्निधौ काकुत्स्थं उवाच—“हे काकुत्स्थ, अहं तव आज्ञया निर्भरः, शतवर्षं अपि अत्र स्थास्यामि। किंतु यथा त्वं इच्छसि, तादृशे रम्ये स्थले आश्रमं स्वयमेव निर्मातुम् आज्ञापय।” लक्ष्मणस्य वचनेन रामः सन्तुष्टः, स गुणसम्पन्नं स्थानं विचिन्त्य, तत्र रम्ये आश्रमस्थले आगत्य, लक्ष्मणं हस्तेन गृहीत्वा उवाच—“एषा भूमिः समा, शोभना, पुष्पितवृक्षैः आवृता; अत्र त्वं आश्रमं सम्यक् निर्मातुम् अर्हसि। समीपे पद्मसरः अस्ति, सुगन्धि, सूर्यसमानदीप्तिः, पुष्पितपद्मैः शोभिता। यथा ऋषिः अगस्त्यः शुद्धात्मा वर्णितवान्, एषा शोभना गोदावरी, पुष्पितवृक्षैः परिवृता। हंसैः, सारसैः, चक्रवाकैः च पूर्णा, न अतिदूरा न च समीपा, मृगगणैः च सेविता। रम्याः पर्वताः दृश्यन्ते, उच्चाः गुहायुक्ताः, मयूरनादैः गुञ्जिताः, पुष्पितवृक्षैः आवृताः। शालः, ताळः, तमालः, खर्जूरः, पनसः, निवारा, तिनिशः, पुन्नागः च शोभन्ते। आम्रः, अशोकः, तिलकः, केतकः, चम्पकः, पुष्पितलताः, विविधाः गुल्माः च सन्ति। रथः, चन्दनः, निपः, पर्णसः, लाकुचः, धवः, अश्वकर्णः, खदिरः, शमी, किंशुकः, पाटलः च दृश्यन्ते। एषः स्थलः पुण्यः, रम्यः, पशुपक्षिभिः समृद्धः; अत्र सौमित्रे, वयं अस्मिन् पक्षिणा सह वासं करिष्यामः।” रामस्य एतद्वचनं श्रुत्वा, लक्ष्मणः रिपुसूदनः, महाबलः, शीघ्रं भ्रातुः आश्रमं निर्मितवान्। स विस्तीर्णं पर्णशालां गम्भीरमृत्तलां, दीर्घखिलानां आधारैः सुशोभितां, वंशैः सुशिल्पितां चकार। शमीशाखाः विस्तार्य, दृढं बन्धनं कृत्वा, कुशकासैः, तृणैः, पत्रैः च शालां सम्यक् आवृतवान्। रम्यं भूमिं समीकृत्य, राघवस्य निमित्तं उत्तमं प्रशंसनीयं निवेशनं निर्मितवान्। ततः लक्ष्मणः, तेजस्वी, गोदावरीं गत्वा, स्नात्वा, पद्मानि संगृह्य, तृप्तः निवृत्तः। पुष्पार्पणं कृत्वा, शान्तिकर्म विधिवत् संपाद्य, रामाय निर्मितं आश्रमं दर्शितवान्। लक्ष्मणकृतं शोभनं आश्रमं दृष्ट्वा, राघवः सीता सहितः पर्णशालायां परमं हर्षं अनुभूतवान्। स तदा अतिप्रीतः, लक्ष्मणं बाहुभ्याम् आलिङ्ग्य, स्नेहसम्भृतं वाक्यं उवाच—“महत्त्वं कृतं त्वया, तेन अहं तव आलिङ्गनं दत्तवान्। हे लक्ष्मण, परदुःखज्ञः, कृतज्ञः, धर्मविद्, तादृशः पुत्रः पितुः नासीत्।” एवं लक्ष्मणं उक्त्वा, राघवः समृद्धिवर्धनः, तस्मिन् फलेन स्थानं सुखेन वासं कृतवान्। स धर्मात्मा किञ्चित्कालं तत्र सीतालक्ष्मणाभ्यां सेवितः, स्वर्गस्थ इव सुखेन वासं कृतवान्। इदानीं वाल्मीकि-रामायणेऽरण्यकाण्डे षोडशः सर्गः आरभ्यते। रघुनन्दनः पञ्चवटीं प्रति गच्छन्, महाकायं भयानकबलं गृध्रं अपश्यत्। तं वनस्थं दृष्ट्वा, रामः लक्ष्मणः च तं राक्षसं पक्षिरूपधारिणं इति मन्यन्तौ, पप्रच्छतुः—“त्वं कः?” तदा स पक्षी मधुरया सौम्यया च वाचा तौ तुष्ट्वा उवाच—“बालकौ, पितुः मित्रं मां विद्धि।” तं पितुः मित्रं इति मन्यन्, राघवः तं सम्मान्य, तस्य वंशं नाम च पप्रच्छ। रामस्य वचनं श्रुत्वा, द्विजः तस्य वंशं उत्पत्तिं च सर्वेषां प्राक् वर्णितवान्। “हे महाबाहो, पुरा, ये प्रजापतयः आसन्, तान् सर्वान् आरभ्य शृणु, हे राघव। कर्दमः आदिः, ततः विकृतः, ततः शेषः, समश्रयः, बहुपुत्रः च शक्तिमान्। स्थानुः, मारिचिः, अत्रिः, क्रतुः महाबलः, पुलस्त्यः, अङ्गिराः, प्रचेताः, पुलहः च। दक्षः, विवस्वान्, अपराः, अरिष्टनेमिः, हे राघव; कश्यपः च महातेजाः अन्तिमः अभवत्। प्रसिद्धं यत् दक्षः प्रजापतिः षष्टिं कन्याः महाकीर्तिमतीः उत्पादितवान्, हे राम।” एवं पञ्चवटीप्रदेशे रामः लक्ष्मणः सीता च रम्ये आश्रमे सुखेन वासं कृतवन्तः, गृध्रं च सन्मित्रं सम्यक् सम्मान्य, तस्य वंशं श्रुतवन्तः।