तत्र घनवनान्तरे राघवः लक्ष्मणेन सह यत्र गच्छति, तत्र महाबलः जटायुः तं समीपमागतः। स तं रामं सान्त्वयन् उवाच — “यदि इच्छसि, अहं तव सहचरः भवामि; अयं घनवनः पशुभिः राक्षसैः च सेवितः। यदा त्वं लक्ष्मणः च दूरं गच्छथः, तदा अहं सीतां रक्षिष्यामि, तव प्रियं बालां।” राघवः पितरः तस्य जटायोः मैत्रीं शृणोति स्म; तस्माद् तं जटायुः आदर्य, हर्षेण आलिङ्ग्य, प्रणम्य च सम्मानितः। ततः रामः सीतां तं महाविहङ्गं जटायुम् आधार्य, लक्ष्मणेन सह पंचवटीं प्रति प्रस्थितः, शत्रून् दग्धुम् अग्निरिव पतङ्गान्। अथ पंचवटीं प्राप्तौ रामः लक्ष्मणं तेजस्विनं सम्बोधितवान् — “सौम्य, यथा महर्षिः निर्दिष्टवान्, तत्र आगच्छामः; अयं पंचवटी प्रदेशः, पुष्पवती वनः। त्वं वनविद्यायाम् निपुणः; सर्वं निरीक्षस्व, यत्र आश्रमः स्थापनीयः भवेत्। एतादृशं स्थानं विचिन्व, यत्र वैदेही त्वं अहं च सुखदं जीवनं यापयेम, जलसमीपं च भवेत्। यत्र वनं रम्यं, जलं च प्रियं, यत्र दारु, पुष्पाणि, कुशा, जलं च समीपे स्युः।” रामस्य वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणः अञ्जलिं कृत्वा सीताया उपस्थित्यां काकुत्स्थं उवाच — “काकुत्स्थ, अहं तव आज्ञायाम् अधीनः, शतवर्षं अपि अत्र स्थास्यामि; किन्तु यत्र प्रियं स्थानं भवेत्, तत्र आश्रमं स्वयम् निर्माय आज्ञापय।” लक्ष्मणस्य वचनेन रामः हृष्टः, मनसा उत्तमं स्थानं चिन्तयित्वा, तं रम्यं आश्रमस्थानं समीपं गत्वा, लक्ष्मणं हस्तेन गृहीत्वा उवाच — “एष भूमिः समा, शोभना, पुष्पवृक्षैः आवृता; अत्र, सौम्य, यथायोग्यं आश्रमं निर्मातव्यं। समीपे कमलानि शोभन्ते, सुरभिः कमलतालः सूर्यवत् प्रकाशमानः। यथा महर्षिः अगस्त्यः शुद्धात्मा वर्णितवान्, एषा शोभना गोदावरी, पुष्पवृक्षैः परिवृता। हंसैः, सारसैः, चक्रवाकैः च पूर्णा, नाति दूरम्, मृगगणैः सेविता। रम्याः गिरयः दृश्यन्ते, गम्भीरकन्दराः, मयूरनादिताः, पुष्पवृक्षैः आच्छादिताः। साला, तालः, तमालः, खर्जूरः, पनसः, निवारा, तिनिशः, पुण्डगः च दृश्यन्ते। आम्रः, अशोकः, तिलकः, केतकः, चम्पकः, पुष्पलता, विविधाः वल्लयः अपि। रथः, चन्दनः, नीपः, पर्णसः, लाकुचः, धवः, अश्वकर्णः, खदिरः, शमी, किंशुकः, पाटलः च सन्ति। एतत् पवित्रं, रम्यं, पशुपक्षिभिः समृद्धं स्थानम्; अत्र, सौमित्रे, वयं विहङ्गेन सह वसामः।” रामस्य वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणः, शत्रुनाशनः, शीघ्रं भ्रातुः आश्रमं निर्मितवान्। स विस्तीर्णं पत्रशालां दृढमृत्तलां दीर्घस्तम्भैः सुस्थापितां बांसैः रम्यां च निर्मितवान्। शामीशाखाः प्रसार्य, दृढं बद्ध्वा, कुश-कास-नल-पत्रैः च छादितवान्। रम्यं भूमिं समीकृत्य, राघवस्य कृते उत्तमं निवेशनं निर्मितवान्। ततः लक्ष्मणः, विश्रुतः, गोदावरीं गत्वा स्नात्वा, कमलानि संगृहीत्वा, तृप्तः आश्रमं प्रत्यागच्छत्। पुष्पार्पणं कृत्वा, शान्तिकर्म विधिना आचर्य, रामाय आश्रमं दर्शितवान्। तं लक्ष्मणनिर्मितं रम्यं आश्रमं दृष्ट्वा, राघवः सीतया सह पत्रशालायां परमं हर्षं अनुभूतवान्। ततः हृष्टः, लक्ष्मणं बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, स्नेहपूर्णं वचनं उवाच — “महान् कार्यं कृतं त्वया, तस्मात् अहं त्वां आलिङ्गनं दत्तवान्। लक्ष्मण, यो परान् भावान् वेद, कृतज्ञः धर्मज्ञः च — तादृशः पुत्रः पितरः न प्राप्तवान्।” एवं लक्ष्मणं सम्बोध्य, राघवः सुखेन तत्र फलवती स्थले वासं कृतवान्। किञ्चित्कालं धर्मात्मा तत्र सीता लक्ष्मणेन च सह स्वर्गस्थ देववत् सुखेन वासं कृतवान्। तत्र, पंचवटीं प्रति गच्छन् रघुनन्दनः, भयङ्करबलं महाविहङ्गं समागच्छत्। तं वनमध्ये स्थितं दृष्ट्वा, रामः लक्ष्मणः च तं राक्षसः पक्षिरूपः इति मन्यते, पृच्छतः — “कः त्वं?” तदा सः मधुरं सौम्यं च वचनं उक्तवान् — “बालः, माम् तव पितुः मित्रं विद्धि।” पितुः मित्रं इति ज्ञात्वा, राघवः तं सम्मान्य, तस्य वंशं नाम च पृच्छितवान्। रामस्य वचनं श्रुत्वा, द्विजः तं स्ववंशं उत्पत्तिं च सर्वभूतसम्भवम् आचष्ट।