यत्र रामः तस्य मुखात् ब्राह्मणाः उत्पन्नाः, उरःस्थलात् क्षत्रियाः, ऊरुभ्याम् वैश्याः, पादयोः शूद्राः च उत्पन्नाः इति शास्त्रेषु प्रतिपाद्यते। सा अपि सर्वाणि पुण्यफलानि वृक्षान्, अनाग्निकान् अपि वृक्षान्, सृजति। विनता च शुकी च तस्याः पौत्र्यः, कद्रु सुरसा च तस्याः भगिन्यः। कद्रु सहस्रं नागान् जनयति, विनता द्वौ पुत्रौ जनयति—गरुडः अरुणः च। अरुणात् अहम् जातः, मम ज्येष्ठः भ्राता सम्पातिः, माम् श्येनीपुत्रं जटायुम् विद्धि, शत्रुनिग्रहेण त्वम्। यदि इच्छसि, अहम् तव साहाय्यं अत्र दास्यामि; एषः घनः वनः मृगैः राक्षसैः च सेवितः। यदा त्वम् लक्ष्मणः च वियुक्तौ भवथः, अहम् सीताम् रक्षिष्यामि, तव प्रियाम्। राघवः जटायुम् सम्मान्य, हर्षेण आलिङ्ग्य, नमस्चकार; सः पितुः मुखात् तस्य मैत्र्यं बहुशः श्रुत्वा। ततः मैथिलीं सीतां तं महाशकुनये समर्प्य, रामः लक्ष्मणेन सह पञ्चवटीं प्रति गतः, शत्रून् दग्धुम् अग्निवत् पतङ्गान् यथा। शृणु वैदुषे वाल्मीकिरामायणे आरण्यकाण्डे पञ्चदशसर्गस्य कथा। तदनन्तरं रामः लक्ष्मणेन सह पञ्चवटीम् अगच्छत्, यत्र बहवः नागाः मृगाः च सन्ति, सः तेजस्वी भ्रातृं उवाच। मुनिना निर्दिष्टं स्थानम् आगतम्, एषा पञ्चवटी, पुष्पितवनम्। त्वं वनविद्यायाम् निपुणः, सर्वं परिक्ष्य, यत्र आश्रमः स्थापनीयः, तत्र चिन्तय। यत्र वैदेही, त्वम्, अहम् च सुखं वसामः, जलसमीपं च भवति, तादृशं स्थानम् अन्वेषय। यत्र वनं रम्यं, जलं च प्रियं, यत्र दारु, पुष्पाणि, कुशा, जलं च समीपस्थम्। इति रामस्य वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणः अञ्जलिं कृत्वा सीतायाः सन्निधौ काकुत्स्थं उवाच—हे काकुत्स्थ, अहम् तव अधीनः, शतवर्षाणि अपि अत्र स्थास्यामि; किन्तु तव आज्ञया सुखस्थले आश्रमं स्वयं निर्मास्यामि। लक्ष्मणस्य वाक्यैः रामः सन्तुष्टः, विचार्य, सर्वगुणसम्पन्नं स्थानं चिन्तयामास। सः तं रम्यं आश्रमस्थानं उपसृत्य, लक्ष्मणं हस्तेन गृहीत्वा उवाच। एषा भूमिः समा, शोभिता, पुष्पितवृक्षैः आवृता; अत्र सुजनः त्वं आश्रमं निर्मातुम् अर्हसि। समीपे सुन्दरः पद्मसरः अस्ति, सुरभिः, तेजस्वी, पुष्पितपद्मैः शोभिता। यथा मुनिः अगस्त्यः शुद्धात्मा वर्णितवान्, एषा रम्या गोदावरी, पुष्पितवृक्षैः परितः। हंसैः, सारसैः, चक्रवाकैः च पूर्णा, न अतिदूरा न च समीपा, मृगसमूहैः सेविता। रम्याः गिरयः दृश्यन्ते, उन्नताः, गुहासम्पन्नाः, मयूरनादैः गुञ्जिताः, पुष्पितवृक्षैः आवृताः। ते शाल, ताल, तमाल, खर्जूर, पनस, निवारा, तिनिश, पुन्नागवृक्षैः शोभिताः। आम्र, अशोक, तिलक, केतक, चम्पकवृक्षैः, पुष्पितलता, विविधवृक्षैः आच्छादिताः। रथ, चन्दन, नीप, पर्णस, लाकुच, धावा, अश्वकर्ण, खदिर, शमी, किंशुक, पाटलवृक्षैः अपि शोभिताः। एषः स्थलः पुण्यः, रम्यः, बहुजन्तु-पक्षिसम्पन्नः; अत्र सौमित्रे, वयं तेन पक्षिणा सह वसामः। रामस्य वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणः, शत्रुनिग्रही, महाबलः, शीघ्रं भ्रातुः आश्रमं निर्मितवान्। तत्र सः विस्तीर्णं पत्रशालां निर्मितवान्, दृढमृत्पृष्ठां, दीर्घदण्डैः सुस्थिताम्, वंशैः सुशोभिताम्। शमीपत्राणि प्रसार्य, दृढं बद्ध्वा, कुश, कासा, तृणैः, पत्रैः च शालां सम्यक् आच्छादितवान्। रम्यं स्थलम् समीकृत्य, राघवस्य कृते, उत्तमं गृहम् निर्मितवान्। ततः लक्ष्मणः, तेजस्वी, गोदावरीं गत्वा, स्नात्वा, पद्मानि संगृह्य, तुष्टः प्रत्यागतः। पुष्पार्पणं कृत्वा, शान्तिकर्म विधिना सम्पाद्य, रामाय आश्रमं दर्शितवान्। लक्ष्मणनिर्मितं शोभनं आश्रमं दृष्ट्वा, राघवः सीतया सह पत्रशालायां परमं सुखम् अनुभवति। तदनन्तरं हृष्टः सः लक्ष्मणं बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, स्नेहपूर्णं वचनं उवाच। तव कृत्येन अहम् तुष्टः, अतः तव आलिङ्गनं दत्तवान्। हे लक्ष्मण, यो परान् वेत्ति, कृतज्ञः, धर्मज्ञः च, तादृशः पुत्रः पितुः नासीत्। इति लक्ष्मणं उक्त्वा, राघवः, समृद्धिवर्धकः, तस्मिन् फलस्थले सुखेन स्थितः। किञ्चित् कालं, धर्मात्मा सः, सीता लक्ष्मणेन च सेवितः, स्वर्गस्थ देववत् सुखेन तत्र वासम् अकरोत्। शृणु वाल्मीकिरामायणे आरण्यकाण्डे षोडशसर्गस्य कथा। तदनन्तरं रघुनन्दनः पञ्चवटीं प्रति गच्छन्, महाकायं, भीमबलं गृध्रं अपश्यत्।