मनुः कश्यपमुनेः सुतान् मानवान् उत्पादयामास—ब्राह्मणान्, क्षत्रियान्, वैश्यान्, शूद्रांश्च, हे पुरुषश्रेष्ठ। तेषां ब्राह्मणाः तु तस्य मुखात् अभवन्, क्षत्रियाः उरसः, वैश्याः ऊरुभ्यः, शूद्राः पादयोः—एवं श्रुतिरेव प्रमाणम्। सा च सर्वाणि पुण्यफलानि वृक्षजातानि, अग्निहीनानि च, उत्पादयत्। विनता च शुकी च तस्याः पौत्र्यौ, कद्रु सुरसा च तस्याः भगिन्यौ आस्ताम्। कद्रु सहस्रं सर्पाणां जनयामास, हे पृथिवीधर। विनतायाः द्वौ पुत्रौ—गरुडः अरुणश्च। अरुणात् अहम् उत्पन्नः, मम ज्येष्ठभ्राता सम्पातिः, मां श्येनीपुत्रं जटायुम् विद्धि, हे रिपुसूदन। यदि इच्छसि, अहम् अत्र तव सहचरः भविष्यामि; एष हि घनः वनः मृग-राक्षस-सेवितः। यदा त्वं लक्ष्मणश्च अपसर्पथः, तदा अहम् सीतां रक्षिष्ये, हे वत्स। राघवः जटायुम् आदरयन् हर्षेण परिष्वज्य प्रणनाम; पूर्वं पितुः तस्य मित्रभावं जटायोः श्रुत्वा। ततः मैथिलीं सीतां तं बलवन्तं पक्षिणं न्यवेदयत्, स लक्ष्मणेन सह पंचवटीं प्रति शत्रून् दग्धुम् अग्निवत् प्रस्थितः। शृणु पुण्ये वाल्मीकि-रामायणे, अरण्यकाण्डे, पञ्चदशस्सर्गः। ततो रामः लक्ष्मणेन सह पंचवटीं प्राप, या बहुसर्पमृगयुक्ता, स तेजस्वी भ्रातरं लक्ष्मणं संबोधितवान्। "यथा मुनिना निर्दिष्टम्, अस्माभिः आगतम्—एषा सैव पंचवटी, पुष्पितवनराजिः। त्वं वनविज्ञः सर्वतः पश्य; कुत्र अस्माकं आश्रमः स्थापनीयः इति मन्यसे?" "लक्ष्मण, यत्र वैदेही त्वं च अहम् च रमेमहि, समीपे च जलाशयः स्यात्, तादृशं स्थलम् अन्विष्य। यत्र वनं रमणीयं, जलं मनोहरं, समिपे च समिधः, पुष्पाणि, कुशा, जलं च लभ्यते।" इत्युक्ते रामेण, लक्ष्मणः कृताञ्जलिः सीतासन्निधौ काकुत्स्थं प्रत्युवाच—"काकुत्स्थ, त्वयि अहम् आश्रितः, शतवर्षमपि स्थास्यामि; त्वमेव आदेशं दत्त्वा रमणीयस्थले आश्रमं स्थापयितुम् आज्ञापय।" तस्य वचनेन प्रसन्नः श्रीरामः, गुणसम्पन्नं स्थलम् विचिन्त्य, तं रमणीयं देशं लक्ष्मणस्य हस्तं गृहीत्वा दर्शयामास। "इदं समं सुशोभनं, पुष्पितवृक्षैः आच्छादितं; अत्र, सौम्य, यथाविधि आश्रमः स्थापनीयः। समीपे सुगन्धि पद्मिनी, सूर्यसमप्रभा, पुष्पितपद्मशोभिता। यथा मुनिः अगस्त्यः शुद्धात्मा उक्तवान्, एषा रम्या गोदावरी, पुष्पितवृक्षोपशोभिता।" "हंसक्रौञ्चैः पूर्णा, चक्रवाकसंपन्ना, नातिदूरे न च समीपे, मृगगणैः सेविता। रमणीयाः शैलाः दृश्यन्ते, बहुगुहायुक्ताः, मयूरनादिताः, पुष्पितवृक्षैः आच्छादिताः।" तत्र शाल, ताळ, तमाल, कर्पास, फणस, निवार, तिनिश, पुन्नागादिवृक्षैः शोभितं स्थलम्। आम्र, अशोक, तिलक, केतक, चम्पक, पुष्पवत्यः लताश्च तत्र दृश्यन्ते। रथ, चन्दन, निप, पर्णस, लकुच, धव, अश्वकर्ण, खदिर, शमी, किंशुक, पाटल—एतेषां वृक्षाणां समूहेन रमणीयम्। "एषः पुण्यः, रम्यः, बहुविहंगमृगयुतः देशः, सौमित्रे, अत्र वयं पक्षिणा सह वत्स्यामः।" इति रामेण उक्तः लक्ष्मणः, रिपुघ्नः, बलवान्, शीघ्रं भ्रात्रे आश्रमं निर्मितवान्। स विस्तीर्णां पत्रशालां, दृढमृत्तलां, दीर्घयष्टिभिः सुस्थापितां, बांसैः रम्यां चकार। शमीदलं विस्तार्य, दृढं बद्ध्वा, कुशकासरजतण्डुलैः पत्रैश्च सम्यक् आच्छाद्य शालां कृतवान्। सुखमणिं भूमिं समीकृत्य, राघवस्य कृते उत्तमां निवासां निर्मितवान्। ततः लक्ष्मणः, सः तेजस्वी, गोदावरीं गत्वा स्नात्वा, पद्मानि संगीह्य, तुष्टः प्रत्यागच्छत्। पुष्पैः पूजां कृत्वा, शान्तिकर्म च समाप्य, रामाय तां निर्मितां शालां दर्शयामास। तां लक्ष्मणकृतां रम्यां शालां दृष्ट्वा, राघवः सीतया सह परमं हर्षं प्राप। ततो हृष्टः, स्नेहपूरितः, लक्ष्मणं बाहुभ्यां परिष्वज्य, प्रियं वाक्यमुवाच। "त्वया कृतमेतद् महत् कर्म, तेन अहम् प्रसन्नः; अतः त्वां परिष्वज्य स्नेहं दर्शयामि। लक्ष्मण, यो परवेद्यः, कृतज्ञः, धर्मवित्, तादृशः पुत्रः पित्रा न लब्धः।" इति उक्त्वा लक्ष्मणं राघवः, श्रीवृद्धिकरः, तस्मिन्फलेस्थले सुखेन वसन्। किञ्चित्कालं धर्मात्मा सः, सीतया लक्ष्मणेन च सेव्यमानः, स्वर्गस्थ इव देवः सुखेन तत्र वर्तते। शृणु षोडशस्सर्गः पुण्ये वाल्मीकि-रामायणे, अरण्यकाण्डे।