क्रोधवशा नामिनी, हे राम, स्वयमेव दश पुत्रान् अदधात्—मृगी, मृगमण्डा, हरी, भद्रमदा, मातङ्गी, शार्दूली, श्वेता, सुरभि, सुरसा च कद्रू च सर्वलक्षणसमन्विते। तस्याः मृग्याः सर्वे मृगाः जाताः, मृगमण्डायाः ऋक्षाः, सृमरा: च चमरा: च अपि। भद्रमदा एका कन्यां समजनयत्, या इरावती नाम्ना, तस्याः पुत्रः ऐरावतः महागजः लोकनाथः अभवत्। हरीनाम्नः पुत्राः वानराः तपस्विनो जाताः, शार्दूल्याः गोलाङ्गूलाः व्याघ्रशावकाः च। मातङ्ग्याः अपि गजाः अभवन्, श्वेतायाः दिशां गजः उत्पन्नः। ततो, हे राम, सुरभ्याः द्वे कन्ये अभवताम्—रोहिणी पुण्यलक्षणा, गन्धर्वी च सर्वत्र विश्रुता। रोहिण्या: गावः, गन्धर्व्याः हयाः शीघ्रगामिनः, सुरसाया: सर्पाः, कद्र्वाः नागाः जाताः। मनुः महर्षेः कश्यपस्य मानवाः ससर्ज—ब्राह्मणाः, क्षत्रियाः, वैश्याः, शूद्राश्च, हे पुरुषश्रेष्ठ। ब्राह्मणाः तस्य मुखात्, क्षत्रियाः उरःस्थलात्, वैश्याः ऊरुभ्यः, शूद्राः पादयोः जाताः इति शास्त्रेषु प्रसिद्धम्। सा अपि सर्ववृक्षान् पुण्यफलप्रदान्, अग्निहीनांश्च अपि उत्पादयत्। विनता शुकी च तस्याः पौत्र्यौ, कद्रू सुरसा च भगिन्यौ। कद्रू सहस्रं सर्पान् अजनि, हे पृथिवीधर; विनतायाः द्वौ पुत्रौ—गरुडः च अरुणः च। अरुणात् अहम् जातः, मम ज्येष्ठभ्राता सम्पातिः; मां श्येनीपुत्रं जटायुम् विद्धि, हे रिपुसूदन। यदि इच्छसि, अहम् तव अत्र सहचर्यं करिष्यामि; एष घनः काननः मृग-राक्षस-सेवितः। यदा त्वं लक्ष्मणश्च गच्छथः, अहम् सीतां रक्षिष्यामि, हे तात। राघवः जटायुम् मानयित्वा, हर्षेण समालिङ्ग्य, प्रणम्य, पितुः मुखात् तेषां सख्यं बहुशः श्रुतवान्। ततो मैथिलीं सीतां तस्मै महाविरे पक्षिणे समर्प्य, लक्ष्मणेन सह पञ्चवटीं प्रति प्रस्थितः, शत्रुक्षयाय अग्निवत् पतङ्गान् दग्धुम् उत्सुकः। शृणु, हे राम, श्रीमद्वाल्मीकीय-रामायणे अरण्यकाण्डे पञ्चदशः सर्गः। ततो रामः लक्ष्मणेन सह पञ्चवटीं प्राप, या बहुसर्पमृगसंयुता। तत्र सः लक्ष्मणं तेजस्विनं सम्बोधितवान्—आवाम् ऋषिणा निर्दिष्टं स्थानं प्राप्तवन्तौ; एषा पञ्चवटी, शोभनपुष्पवती वनभूमिः। त्वं वनविद्यायाम् कुशलः, सर्वतः निरीक्षस्व—कस्मिन् स्थले आश्रमं कर्तुम् उचितम् इति मन्यसे? यत्र वनं रम्यं, जलं सुखदं, यत्र च समिपे दारु-पुष्प-दर्भ-जलानि सुलभानि, तत्र एव स्थातव्यम्। एवं रामेण उक्तः लक्ष्मणः, अञ्जलिं कृत्वा, सीतायाः सन्निधौ प्रत्युवाच—हे ककुत्स्थ, अहम् तव अधीनः, शतसंवत्सरं अपि स्थीयताम्; त्वं केवलं आज्ञापय, अहम् स्वयं रमणीयस्थले आश्रमं निर्मास्यामि। लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा, रामः प्रीतः, मनसा गुणयुक्तं स्थानं विचार्य, तं रम्यं देशं लक्ष्मणस्य हस्तं गृहीत्वा दर्शयामास। एषा समता रम्या भूमिः, पुष्पितवृक्षसमन्विता; अत्र, सौम्य, त्वं सम्यक् आश्रमं कुरु। समीपे रम्यः पद्मिनी सरः, सुरभिः, सूर्यसङ्काशः, पुष्पितपद्मैः शोभितः। यथा मुनिना अगस्त्येन वर्णितम्, एषा कनकवर्णा गौदावरी, पुष्पितवृक्षपरिवृता। हंस-क्रौञ्च-चकवाक-समाकीर्णा, नातिदूरे नातिसमीपे, मृगगणसेविता। रम्या गिरयः दृष्टवन्तः, उन्नताः, बहुगुहायुक्ताः, मयूरनिनादिताः, पुष्पितवृक्षच्छन्नाः। साल-ताल-तमाल-खर्जूर-कण्टकिफल-निवार-तिनिश-पुण्ड्रक-वृक्षैः, आम्र-अशोक-तिलक-केतक-चम्पक-लता-लता-विविधैः, रथ-सुरभि-निप-पर्णस-लक्षु-धव-अश्वकर्ण-खदिर-शमी-किंशुक-पाटल-वृक्षैः च शोभितम्। एष पुण्यः रम्यः बहुमृगपक्षिसङ्कुलः देशः; अत्र, सौमित्रे, वयं अस्य पक्षिणा सह वत्स्यामः। एवं रामेण उक्तः लक्ष्मणः, रिपुसूदनः, महाबलः, शीघ्रं भ्रातुः आश्रमं निर्मितवान्। सः विस्तीर्णां पर्णशालां दृढमृत्तलां, दीर्घकाष्ठैः सुस्थिराम्, वेणुवैडूर्यनिर्मितां चकार। शमीशाखाः सम्यक् विन्यस्य, कुश-कास-नल-पर्णैः छादयित्वा, तां पर्णशालां सुशोभनां कृतवान्। रम्यं स्थलम् समं कृत्वा, राघवस्य कृते उत्तमं गृहम्, प्रशंसनीयम् अकारयत्। ततो लक्ष्मणः, महायशाः, गौदावरीं गतः, स्नात्वा, पद्मानि समाहरन्, तृप्तः निवृत्तः।