सा च सुमधुरा तत्र चक्रवाकानप्यजनयत्, भगवन्। शुकी नाम कन्या जाता, तस्याश्च पुत्री नता, नतायाः पुत्री विनता जाता। क्रोधवशा नाम, हे राम, स्वयमेव दश पुत्रानजनयत्—मृगी, मृगमण्डा, हरी, भद्रमदा, मातङ्गी, शार्दूली, श्वेता, सुरभिः, सुरसा, कद्रू च, सर्वलक्षणसमन्विताः। मृगी सर्वमृगाणां माता जाता, नरश्रेष्ठ। मृगमण्डायाः ऋक्षाः, सृमरा: च चमरा: च जाताः। भद्रमदायाः कन्या इरावती नाम जाता, तस्याश्च पुत्रः एरावतः, महागजः, लोकनाथः। हर्याः कपयः पुत्राः, तपस्विनः स्वभावतः। शार्दूल्याः गोलाङ्गूलाः, व्याघ्रशावकाः च जाताः। मातङ्ग्याः गजानां संतानं, नरश्रेष्ठ। श्वेतायाः दिशां गजः, ककुत्स्थनन्दन। ततः सुरभ्याः द्वे कन्ये जाता, हे राम—रोहिणी शुभलक्षणा, गन्धर्वी च सर्वेषां मध्ये विख्याता। रोहिण्याः गावः, गन्धर्व्याः हयान् शीघ्रगामिनः। सुरसाया: सर्पाः, कद्र्वाः नागाः, हे राम। मनु: महर्षेः कश्यपस्य मानवांश्चोत्पादयत्—ब्राह्मणः, क्षत्रियः, वैश्यः, शूद्रः च, नरश्रेष्ठ। ब्राह्मणः मुखात्, क्षत्रियः उरःस्थलात्, वैश्यः ऊरुभ्यां, शूद्रः पादयोः—एवं श्रुतम्। सा च सर्वाणि पुण्यफलानि वृक्षाणि, अग्निहीनानि अपि, उत्पादयत्। विनता, शुकी च पौत्र्यौ, कद्रू, सुरसा च भगिन्यौ। कद्र्वाः सहस्रम् अहिः जाताः, भूमिभृत्। विनतायाः द्वौ पुत्रौ—गरुडः, अरुणः च। अरुणात् अहम् जातः, ज्येष्ठः भ्राता सम्पातिः; मां श्येनीपुत्रं जटायुम् विद्धि, रिपुसूदन। इच्छसि चेत्, अहम् तव साहाय्यं करिष्यामि; एष घनः काननं मृग-राक्षससेवितम्। यदा त्वं लक्ष्मणश्च गमिष्यथः, अहं सीतां रक्षिष्ये, वत्से। राघवः जटायुम् आदरात् सम्भाष्य, हृष्टः आलिङ्ग्य, प्रणम्य च, पितुः मुखात् तस्य सौहार्दं श्रुत्वा। ततः मैथिलीं सीतां तं महावीर्यं पक्षिणं समर्प्य, लक्ष्मणेन सह पञ्चवटीं जगाम, शत्रून् दग्धुमिव वह्निः पतङ्गान्। शृणु, हे महाभाग, श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणेऽरण्यकाण्डे पञ्चदशः सर्गः। ततः पञ्चवटीं प्राप्तः रामः, सर्पमृगसमाकीर्णां, तेजसा दीप्तिमान् भ्रातरं लक्ष्मणं वाक्यम् अब्रवीत्। यथा मुनिना निर्दिष्टं, एवं प्राप्ताः स्म; एषा सा पञ्चवटी, शोभनपुष्पसमृद्धा। सर्वतो दृष्टिं प्रसारय, त्वं हि वनविद्यायाः निपुणः; अत्र कुत्राश्रमः स्थापनीयः इति मन्यसे? एवं स्थानं विचिन्त्य, यत्र वैदेही त्वं च अहं च रमेमहि, समीपे च जलाशयः स्यात्। यत्र वनं रम्यं, जलं प्रियं, दारु-पुष्प-दर्भ-जलानि च समीपस्थानि स्युः। रामेण एवमुक्तः लक्ष्मणः, अञ्जलिं कृत्वा, सीतायाः संनिधौ ककुत्स्थं प्रत्युवाच। अहं तव अधीनः, काकुत्स्थ, शतवर्षमपि अत्र स्थिते; त्वं तु यत्र आज्ञापय, तत्र अहं स्वयमेव आश्रमं निर्मास्ये। लक्ष्मणस्य वाक्यैः तुष्टः स महात्मा, विचार्य, सर्वगुणसम्पन्नं स्थानं चिन्तयामास। स तं रमणीयं आश्रमस्थानं समीपगम्य, लक्ष्मणं हस्तेन गृहीत्वा, इदं वचनं अब्रवीत्—"इयं भूमिः समा, शोभना, पुष्पितवृक्षैः आवृता; अत्र, सौम्य, त्वं सम्यक् आश्रमं कुरु। समीपे रम्यः पद्मसरो अस्ति, सुरभिः, सूर्यसङ्काशः, पुष्पितपद्मैः शोभितः। यथा मुनिः अगस्त्यः शुद्धात्मा वर्णितवान्, एषा सा शोभना गोदावरी, पुष्पितवृक्षैः परिवृता। हंसक्रौञ्चसमाकीर्णा, चक्रवाकैः शोभिता, नातिदूरे न च समीपे, मृगगणैः उपशोभिता। रम्याः गिरयः दृश्यन्ते, उन्नताः, बहुगुहासमाकीर्णाः, मयूरनादिताः, पुष्पितवृक्षच्छन्नाः।" "शाल, ताळ, तमाल, खर्जूर, पनस, निवार, तिनिश, पुन्नाग—एभिः वृक्षैः शोभिताः। आम्र, अशोक, तिलक, केतक, चम्पक, पुष्पितलता, विविधाः वल्ल्यः च अत्र दृश्यन्ते। रथ, चन्दन, निप, पर्णस, लकुच, धव, अश्वकर्ण, खदिर, शमी, किंशुक, पाटल—एतेन वृक्षसमूहैः शोभितं। एष स्थलं पुण्यं, रमणीयं, बहुमृगपक्षिसम्पन्नं; अत्र, सौमित्रे, वयं पक्षिणा सह वत्स्यामः।" एवं रामेण उक्तः, लक्ष्मणः, रिपुं जयन्, महाबलः, शीघ्रं भ्रातुः आश्रमं निर्मितवान्। तत्र विस्तीर्णां पर्णशालां, दृढमृत्तलां, दीर्घकाष्ठैः सुस्थितां, वेणुभिः रम्यां चकार। शमीदलं सम्यक् प्रसार्य, दृढं बद्ध्वा, कुशकासनलपर्णैः सम्यक् छादितां शालां चकार। रम्यां भूमिं सम्यक् समीकृत्य, राघवस्य कृते, उत्तमां श्लाघनीयां निवेशनं चकार।