श्रुतिः प्रसिद्धा अस्ति, हे राम, यत् प्रजापतिः दक्षः षष्टिं कन्याः महाश्रियम् उपपन्नाः अजनयत्। तासां अष्ट कन्याः, अदिति, दिति, दनु, कालका, ताम्रा, क्रोधवशा, मनुः, अनला इति, कश्यपः स्वीकृतवान्। ताभिः रूपवान् कन्याभिः कश्यपः प्रसन्नः पुनः उक्तवान्—“अदिति, दिति, दनु, हे राम, यूयं त्रिलोकस्य अधिपतिं पुत्रान् जनयिष्यथ, ये मम तुल्याः भविष्यन्ति।” अदितिः आदित्याः, वसवः, रुद्राः, अश्विनौ च अजनयत्; दितिः प्रसिद्धान् दैत्याः अजनयत्। तेषां कृते भूमिः वनैः समुद्रैः च आच्छादिता आसीत्। दनुः शत्रुनाशकं अश्वग्रीवम् अजनयत्। नरकः कालकः कालकाः च अभवन्; ताम्रायाः पञ्च कन्याः—क्रौञ्ची, भासी, श्येनी, धृतराष्ट्री, शुकी—लोकत्रये प्रसिद्धाः अभवन्। क्रौञ्ची उलूकान्, भासी भासान्, श्येनी गरुडान् श्वेतपक्षिणः च, धृतराष्ट्री हंसान् विविधान् कलहंसान्, चक्रवाकान् च अजनयत्। शुकी नताम् अजनयत्; नतायाः कन्या विनता अभवत्। क्रोधवशायाः दश पुत्राः अभवन्—मृगी, मृगमण्डा, हरी, भद्रमदा, मातङ्गी, शार्दूली, श्वेता, सुरभिः, सुरसा, कद्रू। मृगी सर्वाणि मृगजातानि अजनयत्; मृगमण्डा रीक्षान् सृमरान् च; भद्रमदायाः कन्या इरावती अभवत्, तस्याः पुत्रः ऐरावतः महागजः जगदधिपः अभवत्। हरी वानरान् तपस्विनः अजनयत्; शार्दूली गोलाङ्गूलान् व्याघ्रशावकान् च; मातङ्गी गजान्, श्वेता दिशागजम् अजनयत्। सुरभ्याः रोहिणी गन्धर्वी च कन्ये अभवन्; रोहिणी गौः, गन्धर्वी अश्वान् शीघ्रगामिनः अजनयत्। सुरसा सर्पान्, कद्रू नागान् अजनयत्। मनुः कश्यपात् मानवान् अजनयत्—ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र। ब्राह्मणः मुखात्, क्षत्रियः उरः, वैश्यः ऊरुभ्यः, शूद्रः पादात् उत्पन्नः इति शास्त्रेषु कथ्यते। सा सर्वाणि पुण्यफलानि वृक्षान् अग्निहीनान् अपि अजनयत्। विनता शुकी नतायाः पौत्र्यौ, कद्रू सुरसा सहोदरे। कद्रू सहस्रं सर्पान् अजनयत्; विनता द्वौ पुत्रौ—गरुडः अरुणः—अजनयत्। अरुणात् अहं जातः, मम ज्येष्ठः भ्राता सम्पातिः। अहं जटायुः, श्येनीपुत्रः, इति विद्धि, हे शत्रुतापन। यदि इच्छसि, अहं तव सहचरः इह भविष्यामि; एष वनः मृगैः राक्षसैः च सेवितः। यदा त्वं लक्ष्मणः च गच्छथः, अहं सीतां रक्षिष्यामि। राघवः जटायुम् आदरात् अङ्के कृत्वा, हर्षेण आलिङ्ग्य, नमस्कृतवान्; पितुः स्नेहसम्बन्धं तस्य श्रुतवान्। ततः सीताम् महावयसं पक्षिणं जटायुम् समर्प्य, रामः लक्ष्मणेन सह पञ्चवटीं गन्तुम् उद्यतः, शत्रुनाशाय अग्निवत् पतङ्गान् दग्धुम् इच्छन्। शृणु, हे राम, श्रीवाल्मीकिरामायणस्य आरण्यकाण्डे पञ्चदशसर्गः आरभ्यते। ततः पञ्चवटीं, बहुसर्पमृगसंयुक्तां, प्राप्त्वा, रामः दीप्ततेजाः भ्रातृ लक्ष्मणम् उवाच। “यथा महर्षिः उक्तवान्, तस्मिन्नेव स्थले आगताः स्म; अयं पञ्चवटीदेशः, सुमनोहरः पुष्पवनैः युक्तः। त्वं वनविद्यायाम् निपुणः; सर्वं समीपं निरीक्षस्व। कुत्र रम्यं स्थानं आश्रमस्य निर्माणाय चिन्तयसि?” “यत्र वनं रम्यं, जलं प्रियं, समीदः पुष्पाणि, कुशः, जलं च समीपं स्यात्, तत्र आश्रमः स्थापनीयः।” इति रामेण उक्तः लक्ष्मणः, अञ्जलिं कृत्वा, सीतायाः सन्निधौ रामं उवाच—“हे ककुत्स्थ, अहं तव आज्ञया आश्रमं निर्मातुम् इच्छामि, शतवर्षं अपि तव सेवकः भविष्यामि।” लक्ष्मणस्य वचनेन रामः हृष्टः, सुमतिः सर्वगुणसम्पन्नं स्थानं चिन्तयित्वा, तं रम्यं आश्रमस्थलं उपगम्य, लक्ष्मणं हस्तेन गृहीत्वा उवाच—“एष भूमिः समा, शोभना, पुष्पितवृक्षैः आवृता; अत्र, हे सौम्य, आश्रमं सुस्थापय। समीपे सुन्दरः पद्मसरोवरः अस्ति, सुरभिः, सूर्यवत् दीप्तः, पुष्पितपद्मैः शोभितः। यथा महर्षिः अगस्त्यः उक्तवान्, एषा रम्या गोदावर्यः, पुष्पितवृक्षैः परिवृता। हंसैः, सारसैः, चक्रवाकैः, मृगसमूहैः च सेविता, नातिदूरा नातिसमीपा।” एवं रामः लक्ष्मणः सीता च रम्ये स्थले आश्रमं स्थापयितुं उद्युक्ताः, पञ्चवटीं प्रविश्य, सौम्यं वनं जलं च समीक्षन्ति।