श्रीरामः तदा जटायुषं प्रति कथयामास—"दक्षः, विवस्वान्, अरिष्टनेमिः, च तेजस्वी कश्यपः च, हे राघव, एते पूर्वे प्रजापतयः प्रसिद्धाः। प्रजापतिः दक्षः षष्टिं कन्याः महात्मनः सुताः लोके विख्याताः जनयामास। तासां कश्यपः अष्टौ रूपवतीः कन्याः स्वीकृत्य पत्नीत्वेन गृहीतवान्—अदिति, दिति, दनुः, कालका, ताम्रा, क्रोधवशा, मनुः, अनला इति। ताभ्यः कश्यपः सन्तुष्टः पुनः वचः अब्रवीत्—'अदिति, दिति, दनुश्च, भवत्यः त्रिषु लोकेश्वरान् आत्मसमांश्च पुत्रान् जनयिष्यथ।' अथ अदितेः आदित्याः, वसवः, रुद्राः, अश्विनीकुमाराः च जाताः; दितेः सुप्रसिद्धाः दैत्याः अभवन्। तेषां पृथिवी वनसागरैः पूर्वं आवृता आसीत्। दनुः अश्वग्रीवम् नाम पुत्रं शत्रूनां विनाशनं जनयामास। नरकः कालकः च जातौ, कालकाः च तेषां भ्रातरः। ताम्रायाः पञ्च कन्याः लोके विख्याताः—क्रौञ्ची, भासी, श्येनी, धृतराष्ट्रि, शुकी। क्रौञ्च्याः उलूकाः, भस्याः भासाः, श्येन्याः श्येनगृध्राः, धृतराष्ट्र्याः हंसाः कलहंसाश्च, शुक्याः नटा, नटायाः विनता जाता। क्रोधवश्याः दश पुत्राः अभवन्—मृगी, मृगमण्डा, हरी, भद्रमदा, मातङ्गी, शार्दूली, श्वेता, सुरभिः, सुरसा, कद्रू च। सर्वे मृगाः मृग्याः अपत्यं, मृगमण्डायाः ऋक्षाः, सृमराः चमराश्च। भद्रमदायाः इरावती नाम कन्या जाता, तस्या एरावतः महागजः जगन्नाथः अभवत्। हर्याः वानराः, शार्दूल्याः गोलाङ्गूलाः शार्दूलशावकाः च, मातङ्ग्याः गजाः, श्वेतायाः दिग्गजः जातः। सुरभ्याः रोहिणी शुभा गन्धर्वी च द्वे कन्ये जाते। रोहिण्याः गावः, गन्धर्व्याः हयाः, सुरसाया: सर्पाः, कद्र्वाः नागाः उत्पन्नाः। मनुः कश्यपात् मनुष्यजातिं जनयामास—ब्राह्मणान्, क्षत्रियान्, वैश्यान्, शूद्रांश्च। ब्राह्मणाः तु मुखात्, क्षत्रियाः उरःप्रदेशात्, वैश्याः ऊरुभ्यः, शूद्राः पादात् उत्पन्नाः इति श्रुति: वदति। सा मनुः सर्वाणि पुण्यफलानि वृक्षजातानि च अग्निहीनानि अपि अपत्यरूपेण उत्पादयामास। विनता शुकी च पौत्र्यौ, कद्रू सुरसा च भगिन्यौ। कद्र्वाः सहस्रं सर्पाणां जनयामास, विनतायाः द्वौ पुत्रौ—गरुडः अरुणश्च। अरुणात् अहं जातः, मम ज्येष्ठभ्राता सम्पातिः; अहं श्येनीपुत्रो जटायुः, हे रिपुघातिन्। यदि इच्छसि, अहम् अत्र तव सखाभूतः भविष्यामि; एषः घनः वनः मृगैः राक्षसैः च सेवितः। यदा त्वं लक्ष्मणश्च गमिष्यथः, अहं सीतां रक्षिष्यामि।" एवं श्रुत्वा, राघवः जटायुषं सत्कृत्य, सस्नेहम् आलिङ्ग्य, प्रणम्य, तं पित्रा सह तस्य सौहार्दं श्रुत्वा, अत्यन्तं प्रहृष्टः अभवत्। ततः स मैथिलीं सीतां तस्मै महावीर्याय पक्षिणे न्यस्य, लक्ष्मणेन सह पंचवटीं प्रति प्रस्थितवान्, शत्रून् दग्धुम् इव अग्निः पतङ्गान्। श्रृणु, हे नरश्रेष्ठ, श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे अरण्यकाण्डे पञ्चदशः सर्गः आरभ्यते। ततः पंचवटीं गत्वा, सर्पमृगसंयुक्तां तां रम्यां दिशं प्राप्त्वा, रामः तेजस्वी लक्ष्मणं प्रति उवाच—"यथा मुनिना निर्दिष्टं, एवं वयं आगतम्; एषा सा पंचवटी, पुष्पितैः वनैः शोभिता। त्वं वनविदः, सर्वतः पश्य, कुत्र अस्माकं आश्रमः स्थापनीयः इति मन्यसे?" "यत्र वयं त्रीन् जनाः—अहं, त्वं, वैदेही च—सुखेन वसामः, जलाश्रयः निकटः स्यात्। यत्र च वनं रम्यं, जलं मनोहरं, समीदः पुष्पाणि कुशाश्च सुलभानि भवन्ति।" एवमुक्तः लक्ष्मणः, अञ्जलिं कृत्वा, सीतायाः सन्निधौ रामं प्रति उवाच—"त्वदधीनः अहं, शतवर्षं अपि अत्र स्थातुम् इच्छामि; किं तु, त्वं यत्र आज्ञापयसि, तत्र एव आश्रमं करिष्यामि।" रामः लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा, अतिप्रीतः, सर्वगुणोपेतं स्थलं विचिन्त्य, तं शुभं देशं गत्वा, लक्ष्मणं हस्तेन गृहीत्वा उक्तवान्—"एषः समः रम्यः देशः, पुष्पितैः वृक्षैः आवृतः; अत्र, सौम्य, त्वया सम्यक् आश्रमः कर्तव्यः। समीपे सुन्दरः पद्मसरः अस्ति, सौरभ्ययुक्तः, आदित्यसङ्काशः, पुष्पितपद्मैः शोभितः। यथा मुनिः अगस्त्यः शुद्धात्मा वर्णितवान्, एषा सा रम्या गोदावरी, पुष्पितवृक्षैः परिवृता।" एवं ते रामलक्ष्मणौ पंचवटीं समुपेत्य, शुभे स्थले आश्रमं कर्तुं प्रवृत्तौ।