एवं सति, स्थाणुः, मरीचिः, अत्रिः, महाबलः क्रतुः, पुलस्त्यः, अङ्गिराः, प्रचेताः, पुलहश्च—एते महर्षयः पूर्वं समुत्पन्नाः। ततः दक्षः, विवस्वान्, अरिष्टनेमिनामकः, तथा तेजस्वी कश्यपः—एते च सर्वे प्रजापतयः अभवन्। हे राम, ख्यातं यत् प्रजापतिदक्षस्य षष्टिः सुप्रसिद्धाः कन्याः आसन्, या महाकीर्तयः जगति प्रसिद्धाः। कश्यपः तासां कन्यानां मध्ये अष्टौ सुशोभनरूपाः कन्याः स्वीकृत्य, अदिति, दिति, दनु, कालका, ताम्रा, क्रोधवशा, मनुः, अनला—एतानि नामानि। ताभिः कन्याभिः तुष्टः कश्यपः पुनः उवाच—“अदिति, दिति, दनु, यूयं मम तुल्याः त्रैलोक्यपतिं पुत्रं जनयिष्यथ।” अदितेः आदित्याः, वसवः, रुद्राः, अश्विनौ च उत्पन्नाः; दितेः सुप्रसिद्धाः दैत्याः जाताः। तेषां पृथिवी वनसमुद्रैः पूरिता आसीत्। दनुः अश्वग्रीवनामानं शत्रुनाशनं पुत्रं जनयामास। नरकः, कालकः, कालकाः च जाता; ताम्राया: क्रौञ्ची, भासी, श्येनी, धृतराष्ट्रि, शुकी च पंच कन्याः अभवन्। क्रौञ्च्या: उलूकाः, भास्या: भासाः, श्येन्याः श्येनाः, गृध्राः च; धृतराष्ट्र्या: हंसाः, विविधाः कलहंसाश्च जाताः। सा च चक्रवाकान् अपि जनयामास; शुक्या: नटा, नटाया: विनता अभवत्। क्रोधवशाया: दश पुत्राः अभवन्—मृगी, मृगमण्डा, हरी, भद्रमदा, मातङ्गी, शार्दूली, श्वेता, सुरभिः, सुरसा, कद्रू च। मृग्या: सर्वे मृगाः, मृगमण्डाया: ऋक्षाः, सृमरा: चमराश्च अभवन्। भद्रमदाया: इरावती नाम कन्या जाता, तस्या: पुत्रः ऐरावतः महागजः जगन्नाथः। हरी: कपयः तापसवृत्तयः, शार्दूल्या: गोलाङ्गूलाः व्याघ्रशावकाः च, मातङ्ग्या: गजानाम् उत्पत्तिः जाताः। श्वेताया: दिशां गजः उत्पन्नः। सुरभ्याः रोहिणी, गन्धर्वी इति द्वे कन्ये अभवताम्। रोहिण्या: गावः, गन्धर्व्याः हयाः उत्पन्नाः; सुरसाया: सर्पाः, कद्रव्या: नागाः जाताः। मनुः कश्यपात् मानवजातिं ससर्ज—ब्राह्मणान्, क्षत्रियान्, वैश्यान्, शूद्रांश्च। शास्त्रेषु उक्तं—मुखात् ब्राह्मणाः, उरःक्षेत्रात् क्षत्रियाः, ऊरुभ्यां वैश्याः, पादयोः शूद्राः इति। सा अपि सर्वाणि पुण्यफलानि वृक्षान्, अग्निहीनानपि, ससर्ज। विनता, शुकी—एते पौत्र्यौ; कद्रू, सुरसा—एते भगिन्यौ। कद्रू: सहस्रं सर्पाणां जनयामास, विनताया: द्वौ पुत्रौ—गरुडः, अरुणः। अरुणात् अहम् अपि जातः, मम ज्येष्ठभ्राता सम्पातिः; श्येन्याः पुत्रः जातायुः अहं, हे शत्रुघ्न। यदि इच्छसि, अहं तव साहाय्यं करिष्यामि; एषः वनः मृग-राक्षसैः नित्यम् सेवितः। यदा त्वं लक्ष्मणश्च विहरिष्यथः, अहं सीतायाः रक्षां करिष्यामि, पुत्र। राघवः जातायुम् आदरात् अभिवाद्य, सस्नेहम् आलिङ्ग्य, पितुः कथितं तयोः सख्यं स्मृत्वा तं सम्मानितवान्। ततः सीतां महाबलिनं जातायुम् समर्प्य, लक्ष्मणेन सह पंचवटीं प्रति गतः, शत्रून् दग्धुम् इव अग्निः पतङ्गान्। शृणु, हे राम, वाल्मीकि-रामायणस्य अरण्यकाण्डे पञ्चदशः सर्गः आरभ्यते। ततः पंचवटीं प्राप्य, सर्पमृगसमाकीर्णां रम्यां तां वनभूमिं रामः तेजसा दीप्तः भ्रातरं लक्ष्मणं उवाच—“यथा महर्षिणा उपदिष्टं, तद्वत् अस्माभिः इदं प्रदेशं प्राप्तम्। एषा पंचवटी, शोभनपुष्पवती वनभूमिः। त्वं वनविहारकुशलः, सर्वतः पश्य; कुत्र आश्रमः स्थापनीयः इति चिन्तय।” “यत्र वनं रम्यं, जलं प्रियं, यत्र समिपे दारु, पुष्पाणि, कुशा, जलं च सुलभम्, तत्र वयं वसामः।” इत्युक्ते रामेण, लक्ष्मणः अञ्जलिं कृत्वा सीतायाः सन्निधौ काकुत्स्थं प्रत्युवाच—“हे काकुत्स्थ, त्वयि शतसंवत्सरानपि स्थिते, अहं तव आज्ञया एव आश्रमं निर्मातुम् इच्छामि।” लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा, रामः प्रसन्नः सन्, सर्वगुणसम्पन्नं स्थलं विचिन्त्य, तत्र भ्रातरं हस्तेन गृहीत्वा, “एषा समता रम्या, पुष्पितवृक्षैः आवृता, अत्र आश्रमं सम्यक् निर्मातुम् अर्हसि। समीपे सरः कमलिनी, सुरभि, सूर्यसङ्काशा, पुष्पितैः पद्मैः शोभिता” इति तम् उक्तवान्।