शृणु भूयः, आरण्यकाण्डस्य चतुर्दशः सर्गः कथ्यते। श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे स एषः सर्गः समाप्यते। ततः पञ्चवटीं प्रति गच्छन् रघुकुलस्य वर्धनः रामः महाबलिनं भीमवपुषं गृध्रं दृष्टवान्। तं वनमध्ये स्थितं दृष्ट्वा श्रीरामः लक्ष्मणश्च तम् राक्षसपक्षिणं मन्यमानौ पप्रच्छतुः—"कः त्वं?" इति। स तु सौम्यैः प्रियैश्च वाक्यैः तौ प्रहृष्टौ कर्तुमिव उवाच—"पुत्रौ, मम आत्मनः पितुः सखायं मां विद्धि।" पितुः सखायं तम् अभिज्ञाय राघवः तम् आदरात् पूजयामास, तस्य च वंशं नाम च पप्रच्छ। रामस्य वचनं श्रुत्वा स पक्षिराजः स्वं वंशं जन्म च विस्तरेण कथयामास। "पुरा, महाबाहो, प्रजापतयः आसन्; तान् सर्वान् आरम्भे कथयिष्यामि। कर्दमः प्रथमः, ततो विकृतः, ततोऽनन्तरं शेषः, संश्रयः, वीर्यवान् बहुपुत्रश्च। स्थाणुः, मरीचिः, अत्रिः, बलवान् क्रतुः, पुलस्त्यः, अङ्गिराः, प्रचेताः, पुलहः च। दक्षः, विवस्वान्, अरिष्टनेमिः, तेजस्वी च कश्यपः अन्ते। विदितं, राम, दक्षप्रजापतेः षष्टिः कन्याः प्रसिद्धाः। कश्यपः तासां अष्टौ रूपसम्पन्नाः कन्याः जग्राह—अदिति, दिति, दनुः, कालका, ताम्रा, क्रोधवशा, मनुः, अनला। ताभ्यः प्रसन्नः कश्यपः उवाच—"अदिति, दिति, दनुश्च, यूयं मम तुल्याः त्रैलोक्यपतिं पुत्रान् जनयिष्यथ।" अदितेः आदित्या, वसवः, रुद्राः, अश्विनौ च जाताः; दित्याः सुप्रसिद्धाः दैत्याः। तेषां पृथिवी वनसागरैः आच्छन्ना आसीत्; दनुः अश्वग्रीवं शत्रुनाशनं पुत्रं जनयामास। नरकः, कालकः, कालकाः, क्रौञ्ची, भासी, श्येनी, धृतराष्ट्रि, शुकी च जाता। ताम्रायाः पञ्च कन्याः प्रसिद्धाः अभवन्—क्रौञ्ची उल्लूकान्, भासी भासान्, श्येनी श्येनगृध्रान्, धृतराष्ट्रि हंसान् कलहंसांश्च, चक्रवाकांश्च अपि जनयामास; शुकी नतां, नतायाः कन्या विनता। क्रोधवशायाः दश पुत्राः—मृगी, मृगमण्डा, हरी, भद्रमदा, मातङ्गी, शार्दूली, श्वेता, सुरभिः, सुरसा, कद्रू च। मृगीणां मृगाः, मृगमण्डायाः ऋक्षाः, सृमराचमरा अपि; भद्रमदायाः इरावती कन्या, तस्याः पुत्रः ऐरावतः महागजः। हरीणां वानराः, शार्दूल्याः गोलाङ्गूलाः व्याघ्रशावकाः, मातङ्ग्याः गजाः, श्वेतायाः दिशागजः। सुरभ्याः रोहिणी, गन्धर्वी च; रोहिण्याः गावः, गन्धर्व्याः हयाः; सुरसाया: सर्पाः, कद्र्वाः नागाः। मनुः कश्यपात् मानवाः—ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः—जनयामास। ब्राह्मणाः मुखात्, क्षत्रियाः उरःस्थलात्, वैश्याः ऊरुभ्यः, शूद्राः पादयोः—इति श्रुतिः। सा अपि सर्ववृक्षान् फलवन्तः निर्गुणांश्च अपि जनयामास; विनता, शुकी पौत्र्यौ, कद्रू, सुरसा च भगिन्यौ। कद्र्वाः सहस्रं सर्पाणां, विनतायाः द्वौ पुत्रौ—गरुडः, अरुणः। अहं तु अरुणात् जातः, ज्येष्ठभ्राता सम्पातिः; श्येनीपुत्रो जातायुः अहं, शत्रुघ्न। यदि इच्छसि, अहं तव अत्र सहायः भविष्यामि; एष घनः वनः मृग-राक्षसैः सेवितः। त्वं लक्ष्मणश्च यदा विहितौ, अहं सीतां रक्षिष्यामि।" एवं उक्त्वा रामः जातायुम् आदरात् समालिङ्ग्य, तस्य पादौ प्रणम्य, पितुः सख्यं तेन जातायुना श्रुत्वा तं सन्तुष्टः। ततः मैथिलीं सीतां तस्मै महाबलिने दत्त्वा, लक्ष्मणेन सह पञ्चवटीं प्रति जगाम, शत्रून् दग्धुमिव वह्निः पतङ्गान्। पुनः, आरण्यकाण्डस्य पञ्चदशः सर्गः आरभ्यते। ततः पञ्चवटीं समुपेत्य, या नागमृगसंयुता, रामः तेजसा दीप्तिमान् भ्रातरं लक्ष्मणं सम्बोधितवान्—"यथा मुनिना निर्दिष्टं, तत्र वयं आगताः। एषा पञ्चवटी, शोभनपुष्पितवनिता। त्वं वनविद्या विशारदः, सर्वतो दृष्टिं प्रसारय; अत्र कस्य स्थले आश्रमं स्थापयेम?" एवं सर्गद्वयं एकया प्रवाहमयीया कथया, श्रीरामस्य पञ्चवटीप्रवेशः, जातायोः परिचयः, प्रजासृष्टेः इतिहासः च सम्यक् निरूपितम्।