राजपुत्रौ तौ रामलक्ष्मणौ धनुष्पाणिनौ, तूणीरबद्धशरौ, रणेष्वपराजितौ, महर्षिणा निर्दिष्टमार्गेण एकाग्रचित्तौ पंचवटीं प्रति प्रस्थितवन्तौ। तत्र पन्थानमुपगच्छन्तौ, रघुकुलस्य विभवाय, महाकायं भीमबलसम्पन्नं गृध्रं दृष्टवन्तौ। तं वनवासिनं दृष्ट्वा, श्रीरामलक्ष्मणौ तम् राक्षसपक्षिणमिति मन्यमानौ पप्रच्छतुः—"कः त्वं?" इति। स तु स्नेहपूर्णमधुरया वाचा तौ प्रहृष्टयितुमिव प्रोवाच—"पुत्रौ, अहं तव पितुः सखा अस्मि, मां तद्विद्धि।" तं पितुः सखायमिति ज्ञात्वा, राघवः तं सम्यक् पूजयामास, तस्य वंशं नाम च पप्रच्छ। रामस्य वचनं श्रुत्वा, स पक्षिराजः स्ववंशं जन्म चाख्यात्, सर्वभूतानां मध्ये स्वोत्पत्तिं न्यवेदयत्। "पुराकाले, महाबाहो, प्रजापतयः आसन्; तान् मे शृणु, राघव, आदौ कथयामि। कर्दमः प्रथमः, ततः विकृतः, ततोऽनन्तरं शेषः, सञ्जयः, वीर्यवान् बहुपुत्रश्च। स्थाणुः, मरीचिः, अत्रिः, क्रतुः, पुलस्त्यः, अङ्गिराः, प्रचेताः, पुलहश्च। दक्षः, विवस्वान्, अरिष्टनेमिः, तेजस्वी कश्यपश्च अन्तिमः।" "प्रसिद्धं हि, राम, दक्षप्रजापतेः षष्टिः कन्याः, याः प्रसिद्धकीर्तयः। कश्यपः तासां अष्टौ रूपसंपन्नाः कन्याः जग्राह—अदिति, दिति, दनुः, कालका, ताम्रा, क्रोधवशा, मनुः, अनला। ताभ्यः प्रसन्नः कश्यपः पुनः प्रोवाच—'युष्माभिः त्रैलोक्यपतयः मम तुल्याः पुत्रा भविष्यन्ति; अदितिः, दितिः, दनुः च।'" "अदित्याः, वसवः, रुद्राः, अश्विनौ च, शत्रुनाशन; दित्याः सुप्रसिद्धा दैत्याः। तेषां भूमिः वनसागरैः पूरिता आसीत्; दनुः अश्वग्रीवाख्यं शत्रुनाशकं पुत्रं अजनि। नरकः, कालकः, कालकाः च जाताः; क्रौञ्ची, भासी, श्येनी, धृतराष्ट्रि, शुकी च। ताम्रायाः पञ्च कन्याः लोकेषु प्रसिद्धाः; क्रौञ्च्याः उलूकाः, भास्याः भासाः।" "श्येनी श्येनगृध्रांश्च वीर्यवन्तः अपादयत्; धृतराष्ट्र्याः हंसाः विविधाः कलहंसाश्च। सा चक्रवाकांश्च अपादयत्, शुभे; शुक्याः नटा, नटायाः विनता। क्रोधवशायाः दश पुत्राः—मृगी, मृगमण्डा, हरी, भद्रमदा, मातङ्गी, शार्दूली, श्वेता, सुरभिः, सुरसा, कद्रूश्च।" "मृग्याः सर्वे मृगाः, नरश्रेष्ठ; मृगमण्डायाः भल्लूकाः, सृमराः, चमराः च। भद्रमदायाः कन्या ईरावती, तस्याः पुत्रः ऐरावतः, महागजपतिः। हर्याः कपयः, तपस्विनः; शार्दूल्याः गोलाङ्गूलाः, व्याघ्रशावकाः च। मातङ्ग्याः गजाः, नरश्रेष्ठ; श्वेतायाः दिशां गजः।" "राम, सुरभेः द्वे कन्ये—रोहिणी, शुभा, गन्धर्वी च। रोहिण्याः गावः, गन्धर्व्याः हयाः शीघ्रगामिनः; सुरसायाः सर्पाः, कद्र्वः नागाः। मनुः महर्षेः कश्यपात् मनुष्याः अपादयत्—ब्राह्मणाः, क्षत्रियाः, वैश्याः, शूद्राश्च।" "मुखात् ब्राह्मणाः, वक्षसः क्षत्रियाः, ऊरुभ्यां वैश्याः, पादतः शूद्राः—इति श्रुतिर्गीयते। सा च सर्ववृक्षान् पुण्यफलान्, अग्निहीनांश्च अपादयत्; विनता, शुकी पौत्र्यौ, कद्रू, सुरसा च भगिन्यः।" "कद्र्वः सहस्रं सर्पाणां अपादयत्, भूमिभृत्तम; विनतायाः द्वौ पुत्रौ—गरुडः, अरुणश्च। अरुणात् अहं जातः, ज्येष्ठभ्राता सम्पातिः; मां श्येनीपुत्रं जटायुम् विद्धि, शत्रुनाशन।" "यदि इच्छसि, अहं अत्र तव सख्यं करिष्यामि; एष घनवनः मृग-राक्षससेवितः। यदा त्वं लक्ष्मणश्च विहितकार्यौ स्याथः, अहं सीतां रक्षिष्यामि, पुत्र।" तं जटायुम् रामः सादरं पूजयामास, हर्षेण आलिङ्ग्य प्रणम्य च, पितुः मुखात् तस्य सख्यं पुनः पुनः श्रुत्वा। ततो मैथिलीं सीतां तस्मै महाबलाय पक्षिणे समर्प्य, लक्ष्मणेन सह पंचवटीं प्रति प्रस्थितः, शत्रून् दग्धुमिव वह्निः पतङ्गान्। एवं पंचवटीं गच्छन्तौ, सर्पमृगसमाकीर्णां तां देशं सम्प्राप्तौ, श्रीरामः तेजसा दीप्तिमान् भ्रातरं लक्ष्मणं उवाच—"यथा महर्षिणा निर्दिष्टं, तथा वयं आगताः; एषा पंचवटी, सौम्य, पुष्पितवनराजिः।