रामः सौमित्रिणा सह अगस्त्यस्य वचः शृण्वन् तस्य महर्षेः समीपे स्थितः। स महर्षिः रामं प्रीत्या इत्येवमुवाच—"एष वनप्रदेशः मूलफलैः अत्युपेतः, नानाविधानां पक्षिणां कलरवैः पूर्णः, एकान्तमण्डितः, महाप्रभाववान्, पुण्यश्च रमणीयश्च। त्वं धर्मात्मा च रक्षाशक्तिश्च सदा, अत्र निवसन् मुनीन् अपि रक्षिष्यसि, हे राम महाबाहो। अत्रैव मधूकवृक्षाणां महद् वनं दृश्यते, तस्य उत्तरदिशं गत्वा वटवृक्षमपि द्रक्ष्यसि। ततः पर्वतसमीपं नातिदूरं तटाकं आरोह्य, सदा पुष्पवतीं कीर्तिं प्राप्तां पञ्चवटीं गमिष्यसि।" एवमुक्त्वा, अगस्त्येन सम्यगुपदिष्टः रामः सौमित्रिणा सह तं सत्यव्रतं महर्षिं प्रणम्य अनुमत्याञ्च लब्ध्वा, सीतया सह पञ्चवटीं प्रति प्रस्थितः। राजपुत्रौ धनुष्मन्तौ तूणीरबद्धशरावुभौ, युद्धेऽभीतः, महर्षिणा निर्दिष्टमार्गेन पञ्चवटीं प्रति एकचित्तौ जग्मतुः। पञ्चदशसर्गस्य समाप्तिम् आख्याय, अरण्यकाण्डे वाल्मीकि-रामायणस्य चतुर्दशसर्गः आरभ्यते। ततः रामः रघुवंशस्य विभूषणम्, पञ्चवटीं प्रति गच्छन्, महाकायं भीमबलं गृध्रं ददर्श। तं वनस्थं दृष्ट्वा, श्रीरामः लक्ष्मणश्च तम् राक्षसपक्षिणमिति मन्यमानौ पप्रच्छतुः—"कः त्वम्?" स तु मधुरया प्रियया च वाचा तौ हर्षयन्निव उवाच—"वत्सौ, अहं पितुः सखाः अस्मि, मां विद्धि।" पितुः सखायं ज्ञात्वा, रामः तं सत्कारं कृत्वा तस्य वंशं नाम च पप्रच्छ। ततः स पक्षिराजः रामस्य वचनं शृण्वन् स्ववंशं जन्म च सर्वं विस्तरशः आख्यातुम् आरब्धवान्। "पूर्वे, हे महाबाहो, प्रजापतयः आसन्, तान् शृणु यथाक्रमम्। कर्दमः प्रथमः, ततो विकृतः, ततः शेषः, संश्रयः, बहुपुत्रः च वीर्यवान्। स्थाणुः, मरीचिः, अत्रिः, महाबलः क्रतुः, पुलस्त्यः, अङ्गिराः, प्रचेताः, पुलहः च। दक्षः, विवस्वान्, अरिष्टनेमिः, तथा तेजस्वी कश्यपः च। दक्षस्य षष्टिः कन्याः अभवन्, याः सर्वलोकविश्रुताः। तासु कश्यपः अष्टौ रूपवतीः कन्याः जग्राह—अदितिः, दितिः, दनुः, कालका, ताम्रा, क्रोधवशा, मनुः, अनलाश्च। ताभ्यः सन्तुष्टः कश्यपः उवाच—'यूयं त्रैलोक्यपतिं पुत्रं जनयिष्यथ, अदितिः, दितिः, दनुः च।' अदितेः आदित्याः, वसवः, रुद्राः, अश्विनौ च अभवन्, दितेः दैत्याः, दनुः अश्वग्रीवम् अपत्यं जनयामास। नरकः कालकः च जातौ, कालकाः अपि, ताम्रायाः पञ्च कन्याः—क्रौञ्ची, भासी, श्येनी, धृतराष्ट्रि, शुकी च। क्रौञ्च्याः उलूकाः, भास्याः भासाः, श्येनीः श्येनगृध्राः, धृतराष्ट्र्याः हंसाः कलहंसाश्च। सा च चक्रवाकांश्च जनयामास, शुक्याः नटा, नटायाः विनता। क्रोधवशायाः दश अपत्यानि—मृगी, मृगमण्डा, हरी, भद्रमदा, मातङ्गी, शार्दूली, श्वेता, सुरभिः, सुरसा, कद्रू च। मृग्याः मृगाः, मृगमण्डायाः भल्लूकाः, सृमरा, चमरा च; भद्रमदायाः इरावती, तस्याः पुत्रः ऐरावतः, गजेन्द्रः। हर्याः वानराः, शार्दूल्याः गोलाङ्गूलाः व्याघ्रशावकाः च, मातङ्ग्याः गजाः, श्वेतायाः दिग्गजः। सुरभ्याः रोहिणी, गन्धर्वी च; रोहिण्याः गावः, गन्धर्व्याः हयाः; सुरसाया नागाः, कद्र्वाः सर्पाः। मनुना मानवाः जाताः—ब्राह्मणाः, क्षत्रियाः, वैश्याः, शूद्राश्च। ब्राह्मणाः मुखात्, क्षत्रियाः उरसो, वैश्याः ऊरुभ्यः, शूद्राः पादयोः अभवन्, इति श्रुतिर्मन्यते। सा च सर्ववृक्षान् फलवन्तः, अग्निहीनांश्च अपि, जनयामास; विनता, शुकी तु पौत्र्यौ, कद्रू, सुरसा तु भगिन्यः। कद्र्वाः सहस्रं सर्पान्, विनतायाः द्वौ पुत्रौ—गरुडः, अरुणः। अरुणात् अहं जातः, ज्येष्ठभ्राता सम्पातिः। मां श्येनीपुत्रं जटायुमिति विद्धि, हे रिपुंसूदन।" इति स पक्षिराजः स्ववंशं, जन्म च रामाय निवेद्य, तस्य पितुः सखाभूत् इति दर्शयामास।