महर्षेः अगस्त्यस्य तपसा राघवस्य हृदयस्थितं कामं साक्षात्कृतम्—अत्रैव मया सह वन्याश्रमे निवासितुमिच्छसि इति सः विज्ञाय अवदत्। तस्मात् त्वां पञ्चवटीं प्रति प्रेषयामि; सा वने प्रदेशः रमणीयः, तत्र मैथिली मुदं प्राप्स्यति। सः देशः प्रशंसनीयः, न च दूरः, हे राघव, स च गोदावरीतीरसंनिहितः; तत्र मैथिली सुखं लप्स्यते। मूलफलसमृद्धः, नानाविहगनिषेवितः, रहितः, महाबाहो, पुण्यः शोभनश्च सः प्रदेशः। त्वं धर्मात्मा सदा, रक्षणे च समर्थः; अत्र वसन्, हे राम, मुनीनपि रक्षसि। एष महद् मधूकवनं दृश्यते, वीर; तस्य उत्तरतः गत्वा, वटवृक्षमपि द्रक्ष्यसि। ततः गिरिपृष्ठं नातिदूरं समारुह्य, सदा पुष्पितां प्रसिद्धां पञ्चवटीं प्राप्स्यसि। एवं अगस्त्येन समादिष्टः रामः सौमित्रिणा सह तं सत्यवचसं मुनिं विनयेन अभिवाद्य अनुमतिं प्राप्य, तयोः सीतया सह पञ्चवटीमाश्रमं जग्मतुः। राजपुत्रौ धनुष्पाणी, तूणीरबद्धखड्गौ, संग्रामेषु अदृढौ, महर्षिणा निर्दिष्टमार्गेण एकचित्तौ पञ्चवटीं प्रति प्रस्थितौ। एतावता चतुर्दशः सर्गः समाप्तः। इदानीं चतुर्दशमं सर्गं शृणु। ततः पञ्चवटीं प्रति गच्छन् रघुकुलानन्दनः रामः भीमवपुषं महाबलिनं गृध्रं दृष्टवान्। तं वनस्थं दृष्ट्वा रामलक्ष्मणौ तम् राक्षसपक्षिणमिति मेनिाते, तं पप्रच्छतुः—"कः त्वं?" इति। स तयोः प्रियं सौम्यं च वाक्यमुक्त्वा, तौ हर्षयन्निव, "पुत्रौ, अहं तव पितुः सखा अस्मि" इति अवोचत्। पिता-सखायं तम् विज्ञाय राघवः तं सत्कृत्य, तस्य वंशं नाम च पप्रच्छ। रामस्य वचः श्रुत्वा स पक्षी तस्मै स्ववंशमुत्पत्तिं चाख्यात्, सर्वेषां प्राणिनां जन्मकथां निवेदयामास। "पूर्वं, महाबाहो, प्रजापतयः आसन्; तान् मम वचनात् शृणु, राघव। कर्दमः प्रथमः, ततो विकृतः, ततः शेषः, संश्रयः, वीर्यवान् बहुपुत्रश्च। स्थाणुः, मरीचिः, अत्रिः, बलवान् क्रतुः, पुलस्त्यः, अङ्गिराः, प्रचेताः, पुलहः अपि। दक्षः, विवस्वान्, अरिष्टनेमिनामकः अपरः, राघव, तथा च अन्तिमः तेजस्वी कश्यपः। प्रजापतिर्दक्षः षष्टिं सुप्रसिद्धाः कन्याः उत्पादितवान्। तासां अष्टौ रूपवतीः कन्याः कश्यपः स्वीकृतवान्—अदितिः, दितिः, दनुः, कालका, ताम्रा, क्रोधवशा, मनुः, अनला च। ताभ्यः सन्तुष्टः कश्यपः पुनः उवाच—'अदितिः, दितिः, दनुः च, भवत्यः मम तुल्यान् त्रैलोक्यपतिं पुत्रान् जनयिष्यथ।' अदितेः आदित्याः, वसवः, रुद्राः, अश्विनौ च, शत्रुघ्न; दितेः पुत्राः दैत्याः प्रसिद्धाः। तेषां कृते पूर्वं पृथिवी वनेन सागरेण च आच्छादिता। दनुः अश्वग्रीवं नाम पुत्रं जनयामास, शत्रुनाशनम्। नरकः, कालकः, कालकाः, क्रौंची, भासी, श्येनी, धृतराष्ट्रि, शुकी च जाता। ताम्रायाः पञ्च कन्याः लोकेषु प्रसिद्धाः। क्रौंच्या उलूकाः, भास्या भासाः जाताः। श्येन्या श्येनाः, गृध्राः च महाबलाः। धृतराष्ट्र्या हंसाः, सर्वे कलहंसाश्च। चक्रवाकाः अपि तया जाताः, भाग्यवति। शुक्या नटा, नटायाः कन्या विनता जाता। क्रोधवश्याः दश पुत्राः अभवन्—मृगी, मृगमण्डा, हरी, भद्रमदा, मातङ्गी, शार्दूली, श्वेता, सुरभिः, सुरसा, कद्रू च। सर्वे मृगाः मृग्याः अपत्यं, नरश्रेष्ठ; मृगमण्डायाः भल्लूकाः, सृमराः, चमराः अपि। भद्रमदायाः कन्या इरावती, तस्याः पुत्रः ऐरावतः गजेन्द्रः। हरीणाम् अपत्यं वानराः, शार्दूल्याः गोलाङ्गूलाः, व्याघ्रशावकाः च। मातङ्ग्याः गजाः, काकुत्स्थवंशज, श्वेतायाः दिशां गजः जातः। ततः सुरभ्याः द्वे कन्ये—रोहिणी शुभलक्षणा, गन्धर्वी च प्रसिद्धा। रोहिण्याः गावः, गन्धर्व्याः हयाः शीघ्रगामिनः। सुरसाया: सर्पाः, कद्र्वः नागाः, हे राम। मनुः कश्यपात् मानवजातिं जनयामास—ब्राह्मणाः, क्षत्रियाः, वैश्याः, शूद्राश्च, नरश्रेष्ठ। ब्राह्मणाः मुखात्, क्षत्रियाः उरःप्रदेशात्, वैश्याः ऊरुभ्यः, शूद्राः पादयोः जाताः—एवं शास्त्रे निर्दिष्टम्।