भगवतः अगस्त्यस्य तेजसा च तपोबलानुग्रहेण च दशरथस्य स्नेहान्मम सर्वमेतदाख्यानं विदितमेव, हे पापवर्जिन्। तपसा च मम हृदये स्थितं तव यद्वाञ्छितमभिलषितं च विज्ञातम्—मया ज्ञातं यदिह मया सह वनेऽस्मिनाश्रमे वासमिच्छसि। तस्मात् त्वां ब्रवीमि—गच्छ पञ्चवटीमिति; सा वनभूमिः रम्या, तत्र मैथिली सुखमवाप्स्यति। सा च देशः प्रशंसनीयः, न चातिदूरः, हे राघव, स च गोदावरीतीरसंनिकृष्टः; तत्र मैथिली हर्षं लप्स्यते। तत्र मूलफलैः समृद्धं, नानाविहगसंकीर्णं, रहस्यम्, हे महाबाहो, पुण्यं च रमणीयं च तम् देशं वस। त्वं धर्मात्मा सदा रक्षायोग्यश्च; अत्र वसन् त्वमपि मुनीन् रक्षिष्यसि, हे राम। एष महद् मधूकवनं दृष्टमत्र, हे वीर; तस्योत्तरतो गत्वा वटवृक्षमप्युपलप्स्यसि। ततः पर्वतस्य समीपस्थं शैलस्य न दूरमुत्प्लुत्य, सदा पुष्पवतीं सुप्रसिद्धां पञ्चवटीं प्राप्स्यसि। एवं अगस्त्येन सम्यगुक्तः रामः सौमित्रिणा सह तं ऋषिं सत्यम् अवदन्तम् अभिवाद्य, ससम्मानं प्रस्थितवान्। अनुमत्य तस्य भगवतः पादौ प्रणम्य, तौ रामलक्ष्मणौ सीतया सह पञ्चवटीमाश्रमं प्रति गतौ। तौ राजपुत्रौ धनुष्मन्तौ, तूणीरबद्धशरौ, संग्रामेष्वकुतोभयौ, मुनिना प्रदर्शितमार्गेण पञ्चवटीं प्रत्यगच्छताम्। एवं चतुर्दशस्सर्गस्य समाप्तिः श्रूयताम्। इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे चतुर्दशस्सर्गः। ततः पञ्चवटीं प्रति प्रयाणे रघुनन्दनः महाबलिनं भीमवपुषं गृध्रराजमेकं ददर्श। तम् वनस्थितं दृष्ट्वा श्रीरामः लक्ष्मणश्च तम् राक्षसपक्षिणमिव मत्वा पप्रच्छतुः—'कः त्वम्?' इति। स तु तौ स्नेहपूर्वकं मधुरवचनेन प्रमुदितौ कृत्वा उवाच—'पुत्रौ, मां पितुर्भवतोः सखायमिति विद्धि।' तं पितुः सखायमिति ज्ञात्वा राघवः तम् सत्कृत्य पप्रच्छ तस्य वंशं नाम च। रामस्य वचः श्रुत्वा स पक्षी स्वजननं वंशं चाख्यात्, सर्वभूतानां प्रादुर्भावमपि कथयामास। 'पूर्वे काले, हे महाबाहो, प्रजापतयः उत्पन्नाः; तेषां क्रमशः कर्दमः, विकृतः, शेषः, संश्रयः, बहुपुत्रश्च वीर्यवान्। स्थाणुः, मरीचिः, अत्रिः, बलवान्क्रतुः, पुलस्त्यः, अंगिराः, प्रचेताः, पुलहश्च। दक्षः, विवस्वान्, अरिष्टनेमिः, तथा च तेजस्वी कश्यपः, स एव अन्तिमः। प्रजापतिर्दक्षः षष्टिं कन्याः सुषमाः विश्वविख्याताः जनयामास। तासां कश्यपः अष्टौ सुंदर्यः पत्नीत्वेन स्वीकृतवान्—अदितिः, दितिः, दनुः, कालका, ताम्रा, क्रोधवशा, मनुः, अनला च। ताभ्यः सन्तुष्टः कश्यपः अवदत्—'यूयं त्रैलोक्यपतिसमानान् पुत्रान् जनयिष्यथ; अदितिः, दितिः, दनुः च।' 'अदितेः आदित्या, वसवः, रुद्राः, अश्विनौ च जाताः, हे रिपुंसन; दितेः सुप्रसिद्धा दैत्याः अभवन्। तेषां पृथिवी वनसमुद्रैः पूरिता आसीत्; दनुः अश्वग्रीवं नाम पुत्रं जनयामास, रिपुंसनम्। नरकः कालकश्च, कालकाः च जाताः; ताम्रायाः क्रौञ्ची, भासी, श्येनी, धृतराष्ट्रि, शुकी च। ताम्रायाः पञ्च कन्याः प्रसिद्धाः अभवन्; क्रौञ्च्याः उलूकाः, भास्याः भासाः। श्येनी श्येनान् गृध्रांश्च महाबलान् जनयामास; धृतराष्ट्र्याः हंसाः, सर्वे कलहंसाश्च। चक्रवाकांश्च सा जनयामास; शुक्याः नटा, नटायाः कन्या विनता।' 'क्रोधवशायाः दश पुत्राः अभवन्—मृगी, मृगमण्डा, हरी, भद्रमदा, मातङ्गी, शार्दूली, श्वेता, सुरभिः, सुरसा, कद्रू च। मृग्याः सर्वे मृगाः, मृगमण्डायाः भल्लूका, सृमरा, चमरा च। भद्रमदायाः इरावती नाम कन्या, तस्याः पुत्रः ऐरावतः, गजेन्द्रः, लोकपतिरेव। हर्याः वानराः, शार्दूल्याः गोलाङ्गूलाः, व्याघ्रशावाः च। मातङ्ग्याः गजाः, श्वेतायाः दिग्गजः, हे काकुत्स्थ।' 'सुरभेः रोहिणी, पुण्या, गन्धर्वी च द्वे कन्ये जाते। रोहिण्याः गावः, गन्धर्व्याः हयाः शीघ्रगामिनः; सुरसायाः सर्पाः, कद्र्वाः नागाः। मनुः कश्यपात् मानवांश्च—ब्राह्मणान्, क्षत्रियान्, वैश्यान्, शूद्रांश्च उत्पादितवान्, हे नरश्रेष्ठ।' एवं स गृध्रराजः स्ववंशं सम्यक् रामाय निवेद्य तत्र स्थितवान्।