रघुवंशसम्भूतस्य रामस्य वनवासकाले, महर्षिः अगस्त्यः तं स्नेहपूर्वकं उपदिशति। सः रामं उक्तवान् — "रघुनन्दन, स्त्रियः स्वभावतः सुखे स्थिते पतिसंयुक्ताः भक्ताः भवन्ति, दुःखसमये तु तं परित्यजन्ति। तासां चञ्चलता विद्युत्-स्वभावस्य, तीक्ष्णता शस्त्राणां, वेगः गरुडवायुवयोः तुल्यः।" "किन्तु तव भार्या सीता एतैः दोषैः रहिता, स्तुत्या च कीर्त्या च, अरुन्धत्याः सदृशी। यत्र त्वं सौमित्रिणा सह वैदेह्या सीतया सह वसिष्यसि, तत् स्थलं शुभं भविष्यति, शत्रुनिग्रहण-कुशल।" एवं अगस्त्यस्य वचः श्रुत्वा, रामः करौ संकुच्य, तेजस्विनं ऋषिं अग्निसदृशं नम्रभावेन अभ्यभाषत्। सः उवाच — "भाग्यवान् अहं, यः अग्रणी ऋषिः मम भ्रातृ-भार्यायाः गुणैः मयि च तुष्टः, गुरु-रूपेण सन्तुष्टः। कृपया, जलयुक्तं वृक्षसमृद्धं स्थलं दर्शय, यत्र अहं तपोवनं निर्माय, भक्त्या सुखेन निवसिष्यामि।" ततः अगस्त्यः, रामस्य वचनं श्रुत्वा, क्षणं चिन्तयित्वा, धर्मात्मा शुभं वचनं प्रवदति — "तत्र गच्छ, सौमित्रिणा सह आश्रमं स्थापय, पितुः आज्ञां श्रद्धया पालनं कृत्वा रमस्व। तव कथा सर्वा मया ज्ञाता, हे निष्कलुष, तपस्याः शक्त्या, दशरथस्य स्नेहात्। तपसा तव हृदयस्थं मनोरथं अपि अवगतम् — यत् त्वं मया सह अत्र वनाश्रमे वासं इच्छसि। अतः अहं वदामि — पञ्चवटीं गच्छ। तत्र वनप्रदेशः रम्यः, मैथिली तत्र हर्षं अनुभविष्यति।" "तत् स्थलं प्रशस्तं, नातिदूरं, गोदावरीं समीपे, राघव, तत्र मैथिली सुखं प्राप्स्यति। मूलफलसमृद्धं, पक्षिसङ्घैः पूर्णं, एकान्तं, महाबाहो, पुण्यं रमणीयं च। त्वं धर्मनिष्ठः, रक्षायोग्यः; अत्र वसन्, राम, तपस्विनः अपि रक्षिष्यसि। एषः महद् मधूकवनं दृश्यते, वीर; तस्योत्तरं गत्वा, वटवृक्षं अपि द्रक्ष्यसि। ततः पर्वतस्य समीपस्थं तटं आरोह्य, प्रसिद्धां पञ्चवटीं प्राप्स्यसि, या सदा पुष्पितवनिता।" एवं अगस्त्यस्य वचनं श्रुत्वा, रामः सौमित्रिणा सह, सत्यवाचं ऋषिं नमस्कृत्य, अनुमतिं प्राप्त्वा, पादयोः प्रणम्य, सीतया सह पञ्चवटीं आश्रमं प्रति जग्मुः। राजा-पुत्रौ धनुष्मन्तौ, तूणीरबद्धौ, युद्धे निर्भयौ, महर्षेः निर्दिष्टमार्गे मनःसमाहितौ पञ्चवटीं प्रति प्रस्थितौ। इदानीं चतुर्दशः सर्गः आरभ्यते। ततः, पञ्चवटीं प्रति गच्छन्, रघुवंशस्य नन्दनः, महाकायं भीषणबलं गृध्रं दृष्टवान्। तम् वनवासिनं दृष्ट्वा, श्रीरामः लक्ष्मणः च, तम् राक्षसपक्षिणं इति मन्यन्ते, पृच्छतः — "त्वं कः?" सः सौम्यं प्रियं वचनं उवाच — "मम पुत्रौ, अहं तव पितुः मित्रं।" पितुः सखायं इति ज्ञात्वा, रामः तं सत्कारं कृतवान्, तस्य वंशं नाम च पृच्छति। रामस्य वचनं श्रुत्वा, पक्षी तस्य वंशं उत्पत्तिं च प्रकटयति, सर्वप्राणिनां मध्ये जन्म कथयन्। सः उवाच — "पुरा, महाबाहो, प्रजापतयः आसन्; राघव, तान् सर्वान् आरभ्य शृणु। कर्दमः प्रथमः, तस्यानन्तरं विकृतः; शेषः, संश्रयः, वीरः बहुपुत्रः। स्थाणुः, मरीचिः, अत्रिः, महाबलः क्रतुः, पुलस्त्यः, अङ्गिराः, प्रचेताः, पुलहः च।" "दक्षः, विवस्वान्, अरिष्टनेमिः, राघव, दीप्तिमान् कश्यपः च अन्तिमः। प्रसिद्धं, राम, प्रजापति-दक्षस्य षष्टिः कन्याः अभवत्, ये महाकीर्तयः। कश्यपः तासां अष्टौ रूपवतीः कन्याः स्वीकृतवान् — अदिति, दिति, दनु, कालका।" "ताम्रा, क्रोधवशा, मनुः, अनला च; ताभिः कन्याभिः सन्तुष्टः कश्यपः पुनः उक्तवान् — 'यूयं पुत्रान् जनयिष्यथ, ये त्रैलोक्यस्य अधिपतयः मम तुल्याः भविष्यन्ति; अदिति, दिति, दनु, राम।'" "आदित्याः, वसवः, रुद्राः, अश्विनौ, शत्रुनिग्रहण-कुशल; दितिः दैत्यपुत्रान् जनयति, प्रसिद्धान्। तेषां पृथिव्यां वनानि समुद्राः च अभवन्; दनुः अश्वग्रीव-नामानं पुत्रं जनयति, शत्रुनाशनम्।" "नरकः, कालकः, कालकाः, क्रौञ्ची, भासी, श्येनी, धृतराष्ट्रि, शुकी अपि अभवन्। ताम्रा पञ्च कन्याः जनयति, प्रसिद्धाः। क्रौञ्ची उलूकान्, भासी भासान् जनयति।" "श्येनी श्येनान् गृध्रांश्च महाशक्तियुक्तान् जनयति; धृतराष्ट्रि हंसान् कलहंसान् च सर्वान् जनयति। सा चक्रवाकान् अपि जनयति, सौभाग्ययुक्त; शुकी नतां जनयति, नताया विनता कन्या अभवत्।" एवं अगस्त्यकथितं श्रुत्वा, रामः सौमित्रिणा सह, सीतया च, पञ्चवटीं प्रति प्रस्थितः, महर्षेः उपदिष्टमार्गेण। इति श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे, आरण्यकाण्डे, चतुर्दशः सर्गः समाप्तः।