दशरथः राज्ञा पुत्रस्य रामस्य लोचनयोः कमलसमत्वं स्मरन्, तं षोडशवर्षीयं नित्यं नूतनं दृष्ट्वा, राक्षसैः सह युद्धाय तं योग्यं न मन्यते। स स्वस्य अक्षौहिण्याः सैन्यं प्रदर्शयन्, यत्र स स्वयं अधिपः अस्ति, तेन बलसमूहेन रात्रिचरैः राक्षसैः सह युद्धं कर्तुम् इच्छति। तस्य सेवकाः वीराः महाबलाः शस्त्रविद्यायाम् निपुणाः सन्ति, त एव राक्षससमूहैः सह युद्धाय योग्याः; रामं न नेतुम् उचितम् इति स कथयति। स स्वयं धनुः गृहीत्वा युद्धस्य अग्रे तं मुनिं रक्षितुम् प्रतिजानाति; यावत् जीवितम् अस्ति, रात्रिचरैः सह युद्धं करिष्यामि। तस्य व्रतं विघ्नरहितं सुरक्षितं भविष्यति; स स्वयम् गन्तुम् इच्छति, रामं न नेतुम् उचितम् इति पुनः आवेदयति। रामः बालः, अप्राप्तविद्यः, न बलाबलविज्ञः, न शस्त्रबलसम्पन्नः, न च युद्धनिपुणः; तस्माद् राक्षसैः सह युद्धाय न योग्यः। राक्षसाः मायया युद्धं कुर्वन्ति, तस्माद् रामः तान् प्रति न योग्यः; रामात् वियुक्तः स क्षणमपि जीवितुं न शक्नोति। स मुनिं प्रति आवेदयति—“त्वं यदि रामं नेतुम् इच्छसि, तर्हि मां सह चतुरङ्गबलसमूहेन सह गृहीत्वा गच्छ। अहं षष्टिसहस्रवर्षः जातः। रामः महत् प्रयासेन प्राप्तः; तं नेतुम् न उचितम्। मम चतुर्भ्यः पुत्रेभ्यः रामे परमं स्नेहः अस्ति। रामः ज्येष्ठः धर्मे च अग्रगण्यः; तं नेतुम् न उचितम्। राक्षसाणां बलं किम्, केषां पुत्राः, के च ते?” “ते कियत् बलवन्तः, कः तान् रक्षति, केन प्रकारेण रामः तान् राक्षसान् प्रति युध्येत?” इति पृच्छति। “अहं स्वबलैः वा मायाविभिः वा युद्धे तान् प्रतियुध्येयम्; सर्वं कथय, युद्धे तान् कatham योध्यम्?” इति राज्ञा मुनिं प्रति आवेदयति। “दुष्टचित्तान् प्रति दृढं स्थितव्यम्; राक्षसाः स्वबलस्य गर्वेण अतिवृद्धाः।” इत्येतद् श्रुत्वा विश्वामित्रः प्रत्युवाच। विश्वामित्रः कथयति—“राक्षसः नाम्ना रावणः, पौलस्त्यवंशसम्भवः, ब्रह्मणा वरप्रदानेन त्रिलोकान् महता बाधते। स महाबलः महावीर्यः राक्षसैः परिवृतः; रावणः राक्षसाधिपः इति कीर्त्यते। स वैश्रवणस्य भ्राता, विश्व्रवसः ऋषेः पुत्रः; स स्वयं यज्ञविघ्नं न करोति। तेन प्रेरितौ मारिचः शुभाहुः च, महाबलौ, यज्ञविघ्नाय नियुक्तौ।” राजा विश्वामित्रं प्रति प्रार्थयति—“धर्मज्ञ, मम पुत्रे अनुग्रहं कुरु। अहं अल्पभाग्यः, त्वं देवतुल्यः। रावणं देवा, दानवाः, गन्धर्वाः, यक्षाः, पक्षिणः, नागाः अपि न शक्नुवन्ति; मानवाः तु किं युद्धे तं प्रतियुध्येयुः? रावणः युद्धे वीरबलं हरीति; तस्माद् अहं तं वा तस्य बलं वा न युध्येयम्। स्वबलैः वा पुत्रैः सह वा, युद्धे तं अमरसमं, युद्धनिपुणं, न प्रतियुध्येयम्। ब्राह्मण, अहं पुत्रं बालं न दास्यामि; यद्यपि मम द्वौ पुत्रौ सुन्द-उपसुन्दयोः तुल्यौ, तथापि न दास्यामि। मारिचः शुभाहुः च यज्ञविघ्नकर्तारौ, बलिनौ, शस्त्रनिपुणौ; अहं पुत्रं न दास्यामि। मित्रैः सह वा, स्वयं तं युध्येयम्; अन्यथा त्वां सह कुलैः प्रार्थयामि।” एवं राज्ञः वचनात् द्विजश्रेष्ठं प्रति, कुशिकपुत्रस्य महान् कोपः समुत्पन्नः; यथा यज्ञे घृतसम्प्रज्वलितः अग्निः, एवं महर्षेः क्रोधाग्निः प्रज्वलितः। एतेषां वचनानां श्रवणात्, श्रीवाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे एकविंशतितमः सर्गः आरभ्यते। विश्वामित्रः, स्नेहेन अवरुद्धवाचः, कोपसमन्वितः, राजानं प्रत्युवाच। “पूर्वं प्रतिज्ञां दत्त्वा, अद्य तां त्यक्तुम् इच्छसि; रघुकुलस्य, अस्य कुलस्य, प्रतिज्ञाविपर्यासः न उचितः। यदि एषा तव निश्चयः, राजन्, अहं यथागतः गच्छामि; ककुत्स्थवंशज, सुखी भव, प्रतिज्ञाभङ्गं कृत्वा।” विश्वामित्रस्य क्रोधेन भूमिः कम्पितः, देवेषु महद् भयम् उत्पन्नम्। तदा सर्वलोकानां भयम् अनुभूत्वा, वसिष्ठः महर्षिः, धर्मनिष्ठः, राजा प्रति प्राह। “इक्ष्वाकुवंशज, त्वं धर्मसाक्षादिव, स्थिरः, धर्मनिष्ठः, कीर्तिमान्; धर्मं न त्यज। राघवः त्रिलोकप्रसिद्धः धर्मपरायणः; स्वधर्मे स्थितः भव, अधर्मं न कुरु। यः ‘करिष्यामि’ इति प्रतिज्ञाय, न कुर्यात्, तस्य पुण्यं नश्यति; तस्मात् रामं प्रेषय।” “शस्त्रविद्यायाम् निपुणः वा अनिपुणः वा, राक्षसाः तं न हिंस्युः; स कुशिकपुत्रेण रक्षितः, यथा अमृतं अग्निना रक्षितम्। स धर्मः साक्षात्, बलिनां श्रेष्ठः, सर्वज्ञानात् अधिकः, तपःपरायणः। स एव त्रिलोकस्थेषु, चराचरेषु, शस्त्राणि जानाति; अन्यः न जानाति, न च भविष्यति। न देवाः, न ऋषयः, न अमराः, न राक्षसाः, न गन्धर्वश्रेष्ठाः, न यक्षाः, न किन्नराः, न महानागाः तानि जानन्ति। सर्वाणि शस्त्राणि, येषां पुत्राः धर्मपरायणाः, क्रीशाश्वेन कुशिकाय पूर्वं दत्तानि।” एवं दशरथस्य स्नेह, भय, धर्मनिष्ठा च, मुनिनां, देवतानां, ऋषिणां च संवादे, रामस्य धर्मपरायणत्वं, विश्वामित्रस्य तपोबलं, वसिष्ठस्य धर्मोपदेशः च, बालकाण्डस्य एकविंशतितमः सर्गः रम्यतया प्रवहति।