महर्षिः अगस्त्यः रामं सान्त्वयन्नुवाच—यथा सीता, हे राम, अत्र आनन्दं लभते, एवं त्वमपि सुखं वसेः। सा त्वया सह वनं प्रविश्य दुस्तरं कृतवती। एषा स्त्रीणां स्वभावः, हे रघुनन्दन, सुखे स्थिता: स्त्रियः पतिं अनुयान्ति, दुःखितं तु त्यजन्ति। स्त्रियः विद्युतः चलत्वं, शस्त्राणां तीक्ष्णत्वं, गरुडवाय्वोः शीघ्रत्वं च अनुगच्छन्ति। किं तु तव भार्या एतेषां दोषाणां रहिता, सा स्तुत्या कीर्त्या च, अरुन्धत्येव। यत्र त्वं सौमित्रिणा च वैदेह्या सीतया च वत्स्यसि, तत् स्थलम् शुभं भवति, हे रिपुंसूदन। एवं मुनिना सम्बोधितः रामः कृताञ्जलिः सस्नेहं तेजस्विनं मुनिं वह्निसमानं प्रत्युवाच—धन्योऽस्मि भगवन्, यन्मे भ्रातृदारायाः गुणैः सह मयि च त्वं तुष्टः, गुरुरिव सन्तुष्टः। कृपया मां जलवनस्पतिसम्पन्नं स्थलं दर्शय, यत्र आश्रमं कृत्वा धर्मेण सुखेन वसेयं। ततो महर्षिः रामस्य वाक्यं श्रुत्वा क्षणमधिगतचित्तः पुण्यवागात्मवान् इदं शुभं वचनम् उवाच—गच्छ तत्र, सौमित्रिणा सह आश्रमं स्थापय, पितुर्वचनं धर्मतः पालनं कृत्वा तत्र रमस्व। त्वदीयं चरितं सर्वं मया ज्ञातं, हे पापवर्जित, तपसः प्रभावेन च दशरथस्नेहात्। तपसा तव मनसि स्थितं काममपि अवगतम्—अत्र ममाश्रमे वने वासाय तव इच्छा। तस्मात् त्वां वदामि—पञ्चवटीं गच्छ, सा वनभूमिः रम्या, तत्र मैथिली सुखमवाप्स्यति। सा स्थली प्रशंसनीया, न च दूरस्थिता, हे राघव, गोदावर्याः समीपे; तत्र मैथिली मुदं लप्स्यते। मूलफलसमृद्धा, नानाविहगनादिता, रहस्यम्, हे महाबाहो, पुण्या रम्यापि च सा। त्वं धर्मात्मा सदा रक्षासमर्थश्च; अत्र वसन्, हे राम, मुनीनपि रक्षिष्यसि। एषा मधूकवनमहान् दृष्टः, हे वीर; तस्योत्तरं गत्वा वटवृक्षमपि द्रक्ष्यसि। ततः पर्वतस्य न समीपस्थं शैलशिखरं आरोह्य, सुपुष्पितां पञ्चवटीं प्राप्स्यसि। अगस्त्येन एवं सम्बोधितः रामः सौमित्रिणा सह सत्यमुनिं प्रणम्य, अनुमतिं प्राप्य, सीतया सह पञ्चवटीं प्रति जगाम। तौ राजपुत्रौ धनुषी बिभ्राणौ, तूणीबाणधारिणौ, संग्रामेऽभयौ, मुनिना निर्दिष्टमार्गेण पञ्चवटीं प्रति धृतचित्तौ प्रस्थितौ। शृणु चतुर्दशसर्गस्य प्रवृत्तिम्। श्रीवाल्मीकिरामायणेऽरण्यकाण्डे चतुर्दशसर्गः समाप्तः। ततः पञ्चवटीं प्रति गच्छन् रघुवंशस्य नन्दनः रामः महाकायं भीमपराक्रमं गृध्रं ददर्श। तं वनस्थं दृष्ट्वा रामलक्ष्मणौ तम् राक्षसपक्षिणमिति मत्वा पप्रच्छतुः—"कः त्वम्?" इति। स तु मृदु मधुरवचः प्रहृष्टवदनः उवाच—"वत्सौ, पितुः सखाऽहं भवामि।" इति श्रुत्वा रामः तं पितुः सखायं मत्वा सत्कारं कृत्वा तस्य वंशं नाम च पप्रच्छ। तदा स पक्षिराजः रामस्य वाक्यानि श्रुत्वा स्ववंशं जन्म च कथयामास। "पूर्वं, हे महाबाहो, प्रजापतयः आसन्; तान् आदौ कथयामि। कर्दमः प्रथमः, ततो विकृतः, ततो शेषः, ततो संश्रयः, बलवान् बहुपुत्रः च। स्थाणुः, मरीचिः, अत्रिः, बलवान् क्रतुः, पुलस्त्यः, अङ्गिराः, प्रचेताः, पुलहः च। दक्षः, विवस्वान्, अरिष्टनेमिः च, तेजस्वी कश्यपः च अन्त्यः।" "प्रजापतिर्दक्षः षष्टिं कन्याः प्रासूत, या विख्याता महायशः। कश्यपः तासु अष्टौ रूपवतीः जग्राह—अदितिः, दितिः, दनुः, कालका, ताम्रा, क्रोधवशा, मनुः, अनला च। ताभ्यः सन्तुष्टः कश्यपः उवाच—'अदितिदित्यादयः त्रैलोक्यपतयः मम सदृशाः पुत्रान् जन्मस्यानि।'" "आदित्या, वसवः, रुद्राश्च, अश्विनौ च अभवन्, हे रिपुतापन; दितिः प्रसिद्धान् दैत्यांश्च प्रसूतवती। तेषां पृथिवी वनसागरैः पूरिता आसीत्; दनुः अश्वग्रीवं शत्रुनाशनं पुत्रं प्रसूतवती। नरकः कालकः च जातौ, कालकाः च; क्रौञ्ची, भासी, श्येनी, धृतराष्ट्रि, शुकी च।" "ताम्रा पञ्च कन्याः प्रसिद्धाः प्रसूतवती; क्रौञ्च्याः उलूकाः, भास्याः भासाः। श्येनीनां श्येनगृध्राः जाताः, धृतराष्ट्र्याः हंसाः कलहंसाश्च सर्वे।" एवं स पक्षिराजः स्ववंशं रामलक्ष्मणाभ्यां निवेदयामास।