प्रतापवान् अगस्त्यऋषिः रामम् उवाच—"एषा निष्कम्पा बाणः सूर्यसङ्काशः ब्रह्मणा दत्तः; एते च अक्षय्यशरकोशौ महेन्द्रेण मम प्रदत्तौ।" तौ कोशौ तीक्ष्णबाणपूर्णौ अग्निसमप्रभौ; अयं च खड्गः सुवर्णकटकः सुवर्णेन भूषितः। अस्य धनुषः सहाय्येन, हे राम, विष्णुना पुरा रणाङ्गणे महाबलिनः दानवान् हतान्, देवेषु च तेजः प्राप्तम्। अतः त्वम्, विजयानुग्रहाय, हे कीर्तिद, इदं धनुः, एतौ च कोशौ, बाणान्, खड्गं च गृहाण, यथा इन्द्रः वज्रं गृह्णाति। एवं उक्त्वा, तेजस्वी भगवाञ् अगस्त्यः सर्वाणि तानि दिव्यानि आयुधानि रामाय दत्तवान्, पुनः च तं सम्बोधितवान्। अथ वाल्मीकिरामायणस्य आरण्यकाण्डे त्रयोदशः सर्गः आरभ्यते, इदानीं शृणु। ततः अगस्त्यः रामं लक्ष्मणं च समेत्य प्रीतः अभवत्—"राम, त्वयि मम प्रीतिः अस्ति, सौमित्रे, त्वम् सीतया सह मया अभिवादितुम् आगतः, अहम् तेन सन्तुष्टः।" "कच्चित् युवां मार्गश्रमात् क्लान्तौ? कच्चित् जनकात्मजा सीता स्वगृहं स्मरन्ती इव दृश्यते?" इति पृष्टवान्। "सा खलु सुकुमारी, दुःखैः न व्यथिता; पतिस्नेहेन प्रेरिता, अस्मिन् विपिनस्य भयेष्वपि प्रविष्टा।" "यथा सीता अत्र आनन्दं अनुभवति, तथा त्वम् अपि, हे राम, आनन्दं कुरु; सा दुःसाध्यं कृतवती, त्वया सह अरण्यं प्रविष्टा।" "एषा स्त्रीणां प्रवृत्तिः, हे राघव—सुखे भक्ताः, दुःखितं त्यजन्ति।" "स्त्रियः विद्युतः चलत्वं, शस्त्रस्य तीक्ष्णत्वं, गरुडवाय्वोः वेगं च अनुवर्तयन्ति।" "तव भार्या तु एतेषां दोषाणां रहिता, स्तुत्या, यशस्विनी, अरुन्धत्याः सदृशी।" "इदम् स्थानं पुण्यं, हे रिपुसूदन, यत्र त्वम् सौमित्रिणा सीतया च वत्स्यसि।" इत्युक्ते, रामः कृताञ्जलिः तेजस्विनं मुनिं अग्निवद् विनीतया वाचा प्रत्युवाच। "धन्योऽस्मि, भगवन्, यस्य गुणैः भ्रातृदारस्य च मया तव प्रीतिः लब्धा, त्वं च अस्माकं गुरुः सन्तुष्टः।" "कृपया, जलवन्तं वृक्षसमृद्धं स्थलं दर्शय, यत्र अहम् आश्रमं स्थापयित्वा सुखेन तपः चरिष्यामि।" तत् श्रुत्वा स मुनिवरः क्षणं ध्यात्वा, धर्मात्मा, शुभं वाक्यम् उवाच। "तत्र गच्छ, सौमित्रिणा सह आश्रमं स्थापय, पित्रा यत् उक्तं तदनुसृत्य धर्मेण वस।" "तव सर्वं चरितं मया ज्ञातम्, हे निष्पाप, तपसा च दशरथस्नेहेन च।" "तव चेतसि यत् वाञ्छितं, अत्र मया सह वासः, तत् अपि तपसा ज्ञातम्।" "अतः तव प्रति वदामि—पञ्चवटीं गच्छ; सा वनभूमिः रम्या, तत्र मैथिली सुखं प्राप्स्यति।" "सा देशः पुण्यः, नातिदूरे, गोदावर्या निकटे च; तत्र मैथिली प्रमोदं लभते।" "मूलफलसमृद्धः, नानाविहगनादितः, विविक्तः, महाबाहो, पुण्यः, रम्यः च।" "त्वं सदा धर्मात्मा, रक्षासमर्थः; अत्र वसन्, हे राम, मुनीन् अपि रक्षिष्यसि।" "एष महद् मधूकवनं दृश्यते, वीर; तस्य उत्तरतः गत्वा, वटवृक्षं द्रक्ष्यसि।" "ततः पर्वतस्य समीपे अधिरुह्य, सुप्रसिद्धां पञ्चवटीं पुष्पितां प्राप्स्यसि।" इत्युक्त्वा अगस्त्येन, रामः सौमित्रिणा सह तं सत्यवादी मुनिं अभिवाद्य, अनुमतिं प्राप्य, सीतया सह पञ्चवटीं आश्रमं प्रति जग्मतुः। राजपुत्रौ धनुष्पाणीनौ, कोशबद्धबाणौ, युद्धेऽभयौ, मुनिना निर्दिष्टमार्गेण पञ्चवटीं प्रतिजग्मतुः। इदानीं चतुर्दशः सर्गः आरभ्यते, इति आरण्यकाण्डे चतुर्दशसर्गस्य समाप्तिः। ततः पञ्चवटीं प्रति गच्छन्, रघुवंशस्य आनन्दः, महाकायं भीमबलं गृध्रं दृष्टवान्। तं वनस्थितं दृष्ट्वा, रामलक्ष्मणौ तम् राक्षसपक्षिणम् इति मेनि॑तवन्तौ—"कः त्वम्?" इति पृष्टवन्तौ च। स तु सौम्यया प्रियया वाचा तौ हर्षयन् इव उक्तवान्—"बाला, अहम् तव पितुः सखा।" पितुः सखेत्यवगम्य, रामः तं सत्कृत्य, तस्य वंशं नाम च पप्रच्छ। तदा पक्षिराजः रामस्य वचः श्रुत्वा, स्ववंशं स्वोत्पत्तिं चाख्यात्, सर्वेषां प्राणिनां मध्ये स्वजन्मकथां कथयामास। "पूर्वे, महाबाहो, प्रजापतयः आसन्; तान् सर्वान् आदौ शृणु।" "कर्दमः प्रथमः, ततो विकृतः; ततो शेषः, संश्रयः, बहुपुत्रः च।" "स्थाणुः, मरीचिः, अत्रिः, महाबलः क्रतुः, पुलस्त्यः, अङ्गिराः, प्रचेताः, पुलहः च।" "दक्षः, विवस्वान्, अरिष्टनेमिनामकः अपरः, तथा दीप्तिमान् कश्यपः अन्तिमः।" एवं स रामेण सह तस्य पक्षिराजस्य वंशः श्रुतः।