राज्ञः श्रेष्ठस्य वचनानि श्रुत्वा विश्वामित्रस्य, स सिंहः राजन् क्षणमेकं मूर्च्छितः अभवत्। ततः चेतनां पुनः प्राप्तः, स राजा स्नेहपूर्णं वचनमिदं उवाच— "मम रामः, पद्मनयनः, षोडशवर्षः अपि न प्राप्तः; तं राक्षसैः सह युद्धाय योग्यं न पश्यामि। इयं मम सेना, अक्षौहिणी, यत्र अहं स्वामी च अधिपः; एतया बलवत्या सेनया तान् निशाचरान् युद्धाय गमिष्यामि। मम सेवकाः वीराः महाबलाः शस्त्रविद्यायां कुशलाः; राक्षसगणैः युद्धाय योग्याः— त्वं रामं न नेतुमर्हसि। अहं स्वयम् धनुष्मान् अग्रे तव रक्षायाः स्थित्वा युध्यिष्यामि; यावत् जीवामि, तावत् निशाचरैः युद्धं करिष्यामि। तव व्रतः विघ्नरहितः सुरक्षितः भविष्यति; अहं तत्र गमिष्यामि, त्वं रामं न नेतुमर्हसि। स बालः, ज्ञानाभ्यस्तः न, शक्त्या अशक्त्या च न वेत्ति; शस्त्रबलं न प्राप्तः, युद्धे अपि न कुशलः। राक्षसैः सह तं युद्धाय योग्यं न पश्यामि, राक्षसाः मायया युद्धं कुर्वन्ति; रामात् वियुक्तः अहं क्षणमपि न सहनं शक्नोमि। जीवितुं, हे श्रेष्ठ ऋषे, रामविना अहं न सहनं शक्नोमि; यदि त्वं, महामुने, रामं नेतुमिच्छसि— तर्हि मया सह, चतुरङ्गबलसमेतः, रामं नय; हे कौशिक, अहं षष्टिसहस्रवर्षः एव। स सुलभः न अभवत्; त्वं रामं न नेतुमर्हसि। मम चतुरः पुत्राः, तेषु मम रामे परमं स्नेहः। त्वं रामं न नेतुमर्हसि, यो ज्येष्ठः धर्मे च श्रेष्ठः। किं तेषां राक्षसाणां बलं, के तेषां पुत्राः, के च ते? कतिबलं तेषां, के तान् रक्षन्ति, हे श्रेष्ठ ऋषे? कथं रामः तान् राक्षसान् प्रतिरोधं कुर्यात्? अहं स्वयम् वा, कपटयोधैः वा, तान् युद्धे प्रतिरोधं कुर्यां वा, हे पूज्य; सर्वं मे कथय, कथं युद्धे तान् प्रतिरोधं कुर्याम्। दुष्टप्रवृत्तेषु दृढतया स्थितव्यं, राक्षसाः महाबलप्रभवाः; तेषां वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रः उवाच। "राक्षसः कश्चन रावणः नाम, पौलस्त्यवंशजः, ब्रह्मणः वरप्राप्तः, त्रिलोकान् अतिव्यथयति। स महाबलः, महावीर्यः, राक्षसैः परिवृतः; कथ्यते, हे महराजन्, रावणः राक्षसाधिपः। स वैश्रवणस्य भ्राता, विश्रवसः ऋषेः पुत्रः; स स्वयम् तु यज्ञविघ्नं न करोति, हे महाबलिन्। तेन प्रेरितौ, मारिचः सुबाहुश्च, महाबलौ राक्षसौ, यज्ञविघ्नाय नियुक्तौ।" एवं, हे धर्मवित्, मम पुत्रे अनुग्रहं कुरु; अहं दुर्भाग्यः, त्वं देवतुल्यः मम। देवाः, दानवाः, गन्धर्वाः, यक्षाः, पक्षिणः, नागाः, रावणं न सहनं शक्नुवन्ति; मानवाः तु युद्धे कथं सहनं शक्यन्ते? रावणः युद्धे महाबलानां बलं हरति; तस्मात् अहं तं वा तस्य सेनां वा न युद्धं करिष्यामि। स्वबलैः वा, पुत्रैः वा, अहं तं अमरसमं युद्धकुशलं राक्षसं न युद्धे सहनं शक्नोमि। हे ब्राह्मण, अहं बालं पुत्रं न दास्यामि, न बालं दास्यामि; अपि च मम द्वौ पुत्रौ सुन्द-उपसुन्दयोः सदृशौ युद्धे। मारिचः सुबाहुश्च, यज्ञविघ्नकृतौ, महाबलौ, शस्त्रविद्यायां कुशलौ; अहं पुत्रं न दास्यामि। मित्रैः सह, अहं स्वयम् तेषां कस्यचित् युद्धाय गमिष्यामि; अन्यथा, त्वां सह बन्धुभिः प्रार्थयिष्यामि। एतत् राज्ञः वचनं द्विजश्रेष्ठाय उक्त्वा, महाक्रोधः कौशिकपुत्रे प्रविष्टः, यथा यज्ञे सुसंस्कृतः घृतपोषितः अग्निः दीप्तः, तथा महर्षेः क्रोधाग्निः प्रज्वलितः। श्रीवाल्मीकि-रामायणस्य बालकाण्डे एकविंशतितमः सर्गः शृणु। राज्ञः स्नेहसिक्तं वचनं श्रुत्वा, कौशिकः ऋषिः क्रोधेन पूर्णः, राजानं प्रत्युवाच— "पूर्वं प्रतिज्ञां दत्त्वा, अद्य तां त्यक्तुमिच्छसि; एतादृशः प्रतिक्रमः रघुकुलस्य न शोभते, न च अस्य कुलस्य। यदि एषा तव निश्चितिः, हे राजन्, अहं यथागतं यास्यामि; हे ककुत्स्थवंशज, सुखी भव, कीर्तिमान् भव, प्रतिज्ञां विहाय।" विश्वामित्रस्य क्रोधग्रस्तस्य, पृथिवी सर्वा कम्पितवती, देवेषु महती भीरुत्वम् अभवत्। तदा सर्वलोकभीतिं ज्ञात्वा, महर्षिः वसिष्ठः, धैर्यशीलः, धर्मात्मा, राजानं उवाच— "इक्ष्वाकुवंशे जातः त्वं धर्मः इव मूर्तिमान्; स्थिरः, धर्मात्मा, कीर्तिमान्— धर्मं न परित्यज। राघवः त्रिलोकसुप्रसिद्धः धर्मनिष्ठः; स्वधर्मे स्थितः भव, अधर्मं न वह। यः प्रतिज्ञां कृत्वा 'करिष्यामि' इति उच्यते, तदनन्तरं न करोति, स पुण्यं धर्मं च नाशयति; तस्मात् रामं प्रेषय। शस्त्रकुशलः वा न वा, राक्षसाः तं हन्तुं न शक्नुयुः, कौशिकपुत्रेण रक्षितः, यथा अमृतं अग्निना रक्षितम्। स धर्मः साक्षात्, महाबलानां श्रेष्ठः, सर्वज्ञानात् अधिकः, तपःनिष्ठः। स एव त्रिलोकस्य, चराचरस्य, शस्त्राणि जानाति; अन्यः कोऽपि न जानाति, न च कश्चित् भविष्यति। न देवाः, न ऋषयः, न अमराः, न राक्षसाः, न गन्धर्वश्रेष्ठाः, न यक्षाः, न किन्नराः, न महानागाः, तानि जानन्ति।" एवं स्नेह, धर्म, प्रतिज्ञा, भय, क्रोध, तथा ऋषिगणस्य उपदेशैः राज्ञः मनः विचलितम् अभवत्, विश्वामित्रवसिष्ठयोः वचनानि श्रुत्वा, धर्मे स्थिरः राजा तदनन्तरं किम् करिष्यति इति कथा प्रवृत्ता।