ततः रामः तं दिव्यं महद् धनुः सुवर्ण-वज्र-भूषितं विष्णोः सम्प्रदत्तं विश्वकर्मणा निर्मितं मनुष्य-शार्दूलं प्रति ददर्श। तस्य धनुषः सह, एकं तेजस्वि सूर्य-सदृशं अनवद्यं बाणं ब्रह्मणा दत्तं, द्वे अक्षय्ये तूणीरौ महेन्द्रेण प्राप्ते। तयोः तूणीरयोः तीक्ष्णाः अग्नि-सदृशाः बाणाः सन्ति, तथा सुवर्ण-शोभितं कञ्चुक-युक्तं खड्गं अपि अस्ति। एतेषां आयुधानां मध्ये, हे राम, विष्णुः पूर्वं महाबलिनः राक्षसान् युद्धे निहत्य देवानां मध्ये तेजोऽपहारं कृतवान्। अतः, हे राम, विजये कृते, इन्द्रः यथा वज्रं गृह्णाति, एवं धनुः, तूणीरौ, बाणं, खड्गं च गृहाण। एवं उक्त्वा, तेजोमयः महर्षिः अगस्त्यः समस्तानि दिव्यानि आयुधानि रामाय समर्प्य पुनः उवाच। अथ शृणु, हे राम, आदरणीयं वाल्मीकि-रामायणस्य अरण्यकाण्डस्य त्रयोदशे अध्यायं। ततः रामः अगस्त्यं प्रति प्रीत्या उवाच—‘सौमित्रिणा सह सीतया मम दर्शनम् प्राप्तं, अहं तव प्रसन्नः। कदाचित् यात्रा-क्लान्ति-पीडितौ वयं, अथवा जनक-नन्दिनी सीता गृहं प्रति आकाङ्क्षां प्रकटयति। सा कोमला, तथापि क्लेशात् न व्यथिता; पतिस्नेहेन प्रेरिता, बहु-भययुक्तं वनं प्रविष्टा। यथा सीता अत्र सुखं अनुभवति, तथा त्वं अपि, हे राम; सा कष्टं कृत्वा त्वया सह वनं प्रविष्टा। स्त्रीणां स्वभावः एवं—सर्वं सुखं यदा, तदा अनुरक्ता, दुःखितं त्यजन्ति। स्त्रियः विद्युत्-चपलता, शस्त्र-तीक्ष्णता, गरुड-वायु-वेगं च अनुसरन्ति। किन्तु तव पत्नी एते दोषाः रहिता, स्तुत्या, कीर्त्या, अरुन्धती-सदृशी। एतत् स्थलं पुण्यम्, यत्र त्वं सौमित्रिणा सीतया च वसिष्यसि।’ एवं ऋषिणा उक्तः रामः विनयेन अञ्जलिं कृत्वा तेजस्विनं मुनिं अग्नि-सदृशं प्रणम्य उवाच—‘स्मितोऽहं, भगवन्, यः तव प्रसन्नता भ्रातृ-पत्न्याः गुणैः मयि च प्राप्ता; त्वं अस्माकं गुरु-रूपः सन्तोषितः। कृपया जल-संयुक्तं बहु-वृक्ष-युक्तं स्थलं दर्शय, यत्र अहं आश्रमं स्थापयन् सुखेन तपस्यामि।’ ततः धर्मात्मा अगस्त्यः रामस्य वचनं श्रुत्वा, क्षणं चिन्तयन्, शुभं वाक्यं उवाच। ‘गच्छ, सौमित्रिणा सह आश्रमं स्थापय, पितुः आज्ञां यथा पालयसि। तव कथा सर्वं मया ज्ञातम्, तपस्याः सामर्थ्येन, दशरथस्य स्नेहात्। तपोबलात् तव हृदयस्थं अभिलाषं अवगतम्—मया सह वनाश्रमे वासं इच्छसि। अतः तव प्रति वदामि—पञ्चवटीं गच्छ; सा वनभूमिः रम्या, तत्र मैथिली सुखं लप्स्यते। सा स्थली प्रशस्तः, समीपस्थं, गोदावरीं निकटं, तत्र मैथिली हर्षं प्राप्स्यति। मूल-फल-समृद्धा, विविध-पक्षी-युक्ता, एकान्ता, महाबाहो, पुण्या, रम्या च। त्वं धर्मनिष्ठः, रक्षायोग्यः; अत्र वसन्, राम, तपस्विनः अपि रक्षिष्यसि। एषा महद् मधूक-वनं दृश्यते, तस्य उत्तरं गत्वा, वटवृक्षं अपि द्रक्ष्यसि। ततः पर्वत-समीपं तटं आरोह्य, प्रसिद्धां पञ्चवटीं पुष्प-समृद्धां प्राप्तासि।’ एवं अगस्त्यस्य वचनेन रामः सौमित्रिणा सह सत्यवाचं मुनिं सन्मान्य, अनुमतिं प्राप्य, चरणौ प्रणम्य, सीतया सह पञ्चवटीं आश्रमं प्रति जग्मुः। राजा-पुत्रौ धनुष्मन्तौ, तूणीर-युक्तौ, युद्धे अभयौ, मनः एकाग्रं कृत्वा अगस्त्य-निर्दिष्टं मार्गं पञ्चवटीं प्रति प्रस्थितौ। शृणु, अरण्यकाण्डस्य चतुर्दशे सर्गः। ततः रघुकुल-आनन्दः पञ्चवटीं प्रति गच्छन्, महा-शरीरं, भयङ्कर-बलं गृध्रं अपश्यत्। तम् वनस्थं दृष्ट्वा, रामः लक्ष्मणः च, तं राक्षस-पक्षीम् इति मन्यन्तौ, पप्रच्छतुः—‘त्वं कः?’ स तु सौम्य-वचनैः, हर्षं जनयन्, उवाच—‘मम पुत्रौ, पितुः मित्रं मां जानीतम्।’ तं पितुः सखा इति ज्ञात्वा, रामः सन्मान्य, जातिं नाम च पप्रच्छ। तदा गृध्रः रामस्य वचनं श्रुत्वा, स्वं वंशं उत्पत्तिं च अवदत्—‘पुरा, महाबाहो, प्रजापतयः आसन्; शृणु, राघव, सर्वं प्रवक्ष्यामि। कर्दमः प्रथमः, ततो विकृतः, शेषः, संश्रयः, बहुपुत्रः वीरः। स्थाणुः, मरीचिः, अत्रिः, महाबलः क्रतुः, पुलस्त्यः, अङ्गिराः, प्रचेताः, पुलहः च।